Waar de natuurwetenschappen regelmatig worden opgeschrikt door ontdekkingen als het Higgs-deeltje die terechtkomen op mening ‘hoogtepuntenlijstje’, lijken de literatuurwetenschappen een beetje voort te kabbelen. Toch is er ongelofelijk veel geschreven over literatuurwetenschap en –geschiedenis. Over één van die bekende naslagwerken wil ik het vandaag hebben.

Geschiedenis van de Nederlandse literatuur
Het was dé reeks, dé vernieuwde, meest complete literatuurgeschiedenis van de eeuw. Voor het eerst in vijftig jaar waagde de Taalunie zich aan één van de grootste en duurste projecten uit de vaderlandse literatuurwetenschap. De reeks Geschiedenis van de Nederlandse literatuur, met aan het hoofd Anne Marie Musschoot en Arie Jan Gelderblom – bekenden uit de universitaire wereld.  De chronologische reeks telt zeven delen en een verantwoording, en ieder deel is een omvangrijk boekwerk met een goede 600 of meer pagina’s. Het uitgangspunt is dat de complete literatuurgeschiedenis van Nederland en Vlaanderen van het ‘begin’ tot 2005 wordt behandeld.

Zo’n project is niet zomaar afgerond, daar gaan jaren aan vooraf. De eerste twee delen zijn verschenen in het voorjaar van 2006, de laatste delen worden dit jaar verwacht. Frits van Oostrom heeft een goede tien jaar aan het eerste deel Stemmen op schrift gewerkt. Ook het tweede deel van de reeks, over de 14^e eeuw, heeft hij voor zijn rekening genomen. Opvallend is dat het andere boek dat in het voorjaar van 2006 verscheen, geschreven door Hugo Brems, het tijdperk 1945-2005 behandelt: het laatste tijdperk in de reeks.

Hoe werd dit ‘monsterproject’ aangepakt? Aan het hoofd staan de eerdergenoemde wetenschappers Anne Marie Musschoot en Arie Jan Gelderblom, die samen een afsluitend deel met verantwoording voor hun rekening nemen en de scepter zwaaien over het gehele verloop van de reeks. Ieder deel heeft een literatuurwetenschapper, neerlandicus, of geschiedkundige aan het hoofd als schrijver en redacteur, die wordt vergezeld door een commissie van tal van andere wetenschappers uit Nederland en Vlaanderen. De boeken worden in Nederland uitgegeven door Bert Bakker en in Vlaanderen door Standaard Uitgeverij.

Stemmen op schrift en Altijd weer vogels die nesten beginnen
Het eerste deel werd geschreven door Frits van Oostrom en behandelt de oudste ‘Nederlandstalige’ (tussen aanhalingstekens, want je weet soms nauwelijks of het Nederlands te noemen is) teksten tot 1300. Het eerste deel heeft tevens de allermooiste naam van alle delen: Stemmen op schrift. Een verwijzing naar Hebban Olla Vogala, de vroegste pennenvrucht van het Oudnederlands dat ons bekend is: ‘Hebban olla vogala, hagunnan hinase hic enda thu, wuat unbidan we nu?’ (vrije vert. ‘Alle vogels zijn begonnen hun nesten te bouwen, behalve jij en ik, waar wachten we nog op?’ ) De allereerste ‘stem’ op schrift. In de vroegste tijden tot en met de middeleeuwen werden heel veel teksten niet opgeschreven, maar werden verhalen mondeling doorgegeven. Het gros van de mensen kon immers niet schrijven. Ook Brems wijdt de titel van zijn deel aan Hebban olla vogala: Altijd weer vogels die nesten beginnen.

Dit project is niet slechts bedoeld als naslagwerk voor Neerlandici en literatuurwetenschappers, maar is bestemd voor een breder publiek. Geen saaie opsommingen van schrijvers en titels, en traditionele inzichten van heren professoren, maar een goed geschreven, doorlopend verhaal waarin alle recente ontwikkelingen worden behandeld. Een nobel doch lastig streven, aangezien veel oudere literatuurgeschiedenissen staan te verstoffen in kasten van universiteitsbibliotheken, wachtend tot een nieuwe generatie studenten Nederlands of Literatuurwetenschap ze weer eens uit de kast pakt.

Verschillen tussen redacteuren
Zelf heb ik niet alle delen gelezen, maar wel Stemmen op schrift en Altijd weer vogels die nesten beginnen. Wat opvalt is de diversiteit in schrijfstijl: iedere redacteur doet zijn of haar best een stempel te drukken. Zo schrijft Van Oostrom erg bloemrijk en gedetailleerd, en doet Brems zijn best om alle mogelijke verbanden tussen gebeurtenissen en literatuur met elkaar te verbinden en te beargumenteren. Daarnaast is een literatuurgeschiedenis, hoe gedetailleerd en omvangrijk ook, nooit helemaal compleet. Daar hoeft men wat mij betreft ook niet naar te streven, daarvoor gebeurt er gewoonweg te veel – of dat nu een AKO oplevert of slechts honderd keer verkocht wordt.

Het streven van de reeks Geschiedenis van de Nederlandse literatuur om enigszins toegankelijk te blijven vind ik goed bedacht, maar ik betwijfel sterk of dit ooit haalbaar is geweest. De gemiddelde Nederlander haalt geen informatie over schrijvers uit een dik boek van 60 euro, maar van Wikipedia. Dat is zijn of haar goed recht, bovendien staat er zo ontzettend veel in deze boeken dat het voor een ‘leek’ onmogelijk is alles te kunnen behappen.

Een ander puntje van kritiek: de naam ‘Nederlandse’ literatuur, terwijl het de Nederlandse én Vlaamse literatuur behandelt? En terwijl er diverse Vlaamse redacteuren bij zijn betrokken? Een ietwat vreemde, wellicht minder doordachte keuze als je het mij vraagt. De Vlamingen zijn namelijk niet weg te denken uit de Nederlandstalige literatuur, of je het nu over de middeleeuwen of over de twintigste eeuw hebt.

Als het maar leuk is
Hoe dan ook, de omvangrijke reeks komt dit jaar tot zijn einde en zal nu voorgoed de boekenkasten ingaan als ‘compleet overzicht’ van de Nederlandse en Vlaamse literatuur. Menig student zal het als naslagwerk gebruiken, menig docent zal er vragen over stellen. Ondanks mijn commentaar blijf ik het een prachtige reeks vinden, met veel vernieuwende inzichten, en schrijvers en verhalen die in andere literatuuroverzichten vaak buiten beschouwing werden gelaten. Maar een literatuurgeschiedenis kan nooit perfect of compleet zijn, daarvoor is zij te vaag en te ingewikkeld. Dat hoeft ook niet: het is soms genoeg om bij kaarslicht en een kopje Earl Grey een deel te lezen en er gewoon van te genieten. Want in de eerste plaats is literatuur gewoon leuk, en zo mag je er ook over schrijven. Dat hebben Musschoot en Gelderblom goed begrepen.

Beeld: stock.xchng/nkzs en stock.xchng/juliaf.

Sophie

Sophie is geboren aan het eind van het mooie jaar 1987. Nu, bijna 25 jaar later, is ze een van de nieuwsjagers en wetenschappers bij Nadelunch. Daarvoor heeft ze Nederlandse taal & cultuur gestudeerd en is ze gespecialiseerd in heel erg oude boeken. Hoe meer ze stinken, hoe beter. Ze heeft tevens een eigen blog, desopheelste.blogspot.com, en schrijft over alles. Daarnaast leest ze graag, gaat ze hardlopen, koken en schilderen en heeft ze momenteel honderd verschillende baantjes: van huiswerkbegeleiding geven tot schoonmaken bij ouderen. Ze zal voor Nadelunch schrijven over actualiteiten rondom onderwijs en literatuur en over literatuur in wetenschappelijke zin.

Sophie heeft 12 artikelen geschreven.