• Home »
  • Brein »
  • Over herinnering, geheugen en… wat wilde ik ook alweer schrijven?

Over herinnering, geheugen en… wat wilde ik ook alweer schrijven?

Mensen herinneren zich bepaalde gebeurtenissen, dat is duidelijk. De vraag is welke van deze we ons daadwerkelijk herinneren, en waarom juist dit specifieke moment. Wat laat ons geheugen toe en wat precies niet?

Er bestaan momenten in ons leven die we met alle macht proberen vast te houden. Uit overtuiging, religie of uitzinnige vreugde. Dan zijn er momenten die we proberen te vergeten. De soms korte fases waarvan we niet willen dat ze een rol spelen in ons bewustzijn en in onze huidige of toekomstige keuzes. En tóch, toch zijn het juist deze herinneringen die ons op de ongeschikte momenten uit onze slaap houden.

Een geheugen als een hond
Douwe Draaisme schrijft in zijn boek Waarom het leven sneller gaat als je ouder wordt dat het menselijk geheugen te vergelijken is met een hond. Niet met het herinneringsvermogen van een hond, maar met het daadwerkelijke beest.

Marie-Geheugen-Hond
Hij citeert Cees Nootebooms Rituelen: “De herinnering is als een hond, die gaat liggen waar hij wil.” De momenten die blijdschap, vreugde, geluk en herkenning kenmerken, gaan passief – net als een hond die een dutje doet – liggen waar ze willen. Ze spelen niet de actieve rol die we graag zouden zien, maar houden hun pas in op de momenten die we door geluk zouden willen laten bepalen. De nare, hatelijke, kwetsende herinneringen komen telkens terug. Zij zijn als een stok die eigenlijk te lelijk is om te houden. Zodra deze stok wordt weggegooid, haalt de hond hem zonder enig commando terug. Onze gemoedstoestand wordt voor een deel bepaald door deze droevigere tijden, hoe graag we ook zouden willen dat dit niet het geval is.

Geheugen en herinnering
Hoewel herinneringen en geheugen sterk met elkaar zijn verbonden, verschillen ze concreet van elkaar. Herinneringen zijn specifiek gedefinieerde, opgeslagen gebeurtenissen – positief of negatief. Je geheugen zorgt ervoor dat deze herinneringen al dan niet opgeslagen blijven. Ook ons geheugen is verdeeld in verschillende hapjes. Er is bijvoorbeeld sprake van een korte- en langetermijngeheugen.

Mensen om ons heen grappen vaak over hun geheugen: “Oh, joh, ik liep de kelder in en wist al niet meer wat ik er vandaan wilde halen”. Ons kortetermijngeheugen slaat alles op wat geen langdurige capaciteit vergt. Het doorgeven van een recept aan de huisarts, snel even de supermarkt om de hoek induiken voor die laatste drie ingrediënten voor de verjaardagstaart van je zus of voor die pot augurken voor in de kelder – absoluut noodzakelijk voor het later geplande hamburgerfeest.

Het langetermijngeheugen omvat een ander territorium. In dit deel van het geheugen worden verschillende gegevens, namen, nummers en ook herinneringen, gecategoriseerd. De herinneringen die zich hier bevinden, zijn zowel persoonlijk – het autobiografisch geheugen – als ook kennisgerelateerd. Deze laatste categorie omvat semantische gegevens die we gedurende ons leven leren en hebben geleerd, bijvoorbeeld op school of door middel van ervaring.

Wetenschap
En die hond dan, kan die ook getemd worden? Uiteraard. Sinds de negentiende eeuw en misschien zelfs eerder wordt het geheugen en het niveau van herinneren op de proef gesteld. Door middel van herhaling van verschillende experimenten wordt het geheugen getoetst. Op basis van toetsen met non-existente lettergrepen, het herhalen van deze tot het moment waarop ze in het geheugen zijn opgenomen en een latere procedure met dezelfde lettergrepen, stelde de Duitse psycholoog Hermann Ebbinghaus in het midden van de negentiende eeuw zijn werk Über das Gedächtnis samen. Zijn proeven leidden tot een vrij nauwkeurige meting van het menselijk geheugen. Zo concludeerde hij dat ‘zijn’ lettergrepen steeds verder in vergetelheid raakten naarmate de tijd vorderde. Hij toonde aan dat klanken zonder enige vorm van connotatie voor proefpersonen vrijwel onmogelijk waren te onthouden. Het reproductiequotum is en blijft klein.

Psychologische samenhang
De achtergrond van de psyche speelt ook een grote rol als het om herinnering en geheugen gaat. Zo zocht Sigmund Freud, onze geliefde psychotherapeut, naar redenen waarom bepaalde herinneringen wel een definitieve plek in ons geheugen innemen en andere niet. De opties lijken eindeloos. De huidige medisch-technologische status maakt onderzoek eenvoudiger. Onderzoekers bepalen aan de hand van stimuli en met behulp van gangbare apparatuur de mogelijkheden en grenzen van het menselijk brein. Maar dan nog, waarom vergeten we telkens welk product de reden was van onze vooraf duidelijk uitgestippelde supermarktactie?

Herinneren en vergeten
Er bestaan trucjes om je geheugen en herinneringsvermogen te trainen. Google vertelt ons dat je je geheugen kunt verbeteren of in stand kunt houden door het volgen van een gezond voedingspatroon en een fysieke fitness. Ook de ontwikkeling of vergroting van een interessegebied en een zo hoog mogelijk niveau van voorkennis stimuleren het brein. Verder bieden geheugentrainingboekjes en het internet een overvloed aan spelletjes die een positieve invloed hebben op de memorie.

Marie-Geheugen-Memorie

Helaas is er ook het vergeten. Met het intreden van ouderdom gaat het geheugen vaak progressief verloren. De ziekte van Alzheimer en algemener, dementie, zijn vooralsnog slecht te doorgronden. Hier helpen helaas ook de trucjes niet meer.

Herinnering in geur
Ik heb persoonlijk altijd een fascinatie gehad voor de relatie tussen een bepaalde herinnering en geur. Hoewel mijn herinneringsvermogen altijd minimaal is geweest en nog steeds is, zijn er bepaalde geuren die een instant scène uit mijn verleden oproepen. Draaisma noemt de Franse intellectueel Marcel Proust als voorbeeld van een verteller van de herinnering aan de hand van geur. In zijn werk À la recherche du temps perdu beschrijft hij een flashback naar aanleiding van een in bloesemthee gedoopt koekje.

De geur van zompige kaasboterhammen op die specifieke schoolreis. De perziksnoepjes op de achterbank tijdens de lange rit naar de camping in het diepste zuiden van Frankrijk. Het parfum van een man of vrouw van vroeger, die we liever vergeten – daar komt ‘die hond’ weer om de hoek kijken – maar dat ons telkens terughaalt naar het moment dat hij of zij er was. Het Proustfenomeen, zo wordt het genoemd. De herinnering aan de hand van geur.

De wetenschappelijke uitkomsten zijn tegenstrijdig: geur is zó individueel dat het op basis van veelvoorkomende voorbeelden eigenlijk niet getoetst kan worden. Aan de andere kant tonen verschillende experimenten een duidelijke connectie tussen geur en gebeurtenis bij proefpersonen. Individueel is het gemakkelijk te bepalen: hebben we niet allemaal een herinnering die samenhangt met een geur?

Beeld: Flickr/Josh en Flickr/Rich Brooks

Share

Marie (1988) heeft een absolute obsessie met de culturele opvatting van het menselijk lichaam. Ze heeft cultuurwetenschappen in Maastricht gestudeerd en hier ook leren schrijven. Naast haar dikke liefde voor lettertjes, houdt ze van de gelukkige gezichten die stukjes van haar favoriete pompoen-meringuetaart naar binnen werken en daarom is de combinatie van schrijven voor 'Aan tafel' en 'Kopstukken' voor haar de meest passende. Verder kent ze een ondoorgrondelijke liefde voor Denemarken, draagt ze het liefst schurende mannentruien en praat ze heel graag over zichzelf.