Synesthesie: vermenging van de zintuigen

Kleuren synesthesie“Echt een gemakkelijk nieuw telefoonnummer, bijna helemaal groen”, zei ik jaren geleden. Tot die dag had ik nooit geweten dat niet iedereen groene cijfers of rode letters ziet. Synesthesie, bleek dit fenomeen te heten.

Wat is synesthesie?
Synesthesie komt van het Griekse syn (‘samen’) en aisthēsis (‘sensatie’ of ‘zintuig’) en betekent dus dat de zintuigen verenigd zijn. Dit houdt in dat een prikkel in het ene zintuig resulteert in een prikkel in het andere zintuig. Zo kan een bepaalde soort aanraking bijvoorbeeld een bepaalde geur oproepen, of een cijfer een kleur. Deze associaties zijn per persoon constant, maar niet voor iedereen gelijk: voor de één is de vier altijd groen, voor de ander is de vier altijd rood. De associaties treden automatisch op en zijn erg vertrouwd voor synestheten: ze zijn er altijd al zo geweest en het is juist raar om een leven zonder synesthetische ervaringen voor te stellen.

De associaties zijn onwillekeurig en automatisch, wat wil zeggen dat ze optreden zonder dat er aandacht aan wordt besteed of moeite voor wordt gedaan. Synesthesie is natuurlijk: de associaties worden ervaren zonder invloed van alcohol, drugs en medicatie.

Verder zijn de associaties over het algemeen niet vervelend of hinderlijk voor het dagelijks leven. Vaak helpen ze juist om bijvoorbeeld telefoonnummers of namen te onthouden. Zo onthoud ik dat een naam rood-geelgroen is (met in de eerste lettergreep de klinker ‘a’ en in de tweede lettergreep de klinker ‘e’), of dat een huisnummer zwartgrijs-wit-zwartgrijs is (101). Heel soms zijn die kleurassociaties wel wat verwarrend. Ik heb bijvoorbeeld moeite om ‘Apeldoorn’ en ‘Amersfoort’ uit elkaar te houden, omdat ze precies dezelfde kleur voor me hebben (rood-geelgroen-wit door de klinkers, met daartussen wat roestbruine tinten).

Welke soorten zijn er?
Er zijn tientallen soorten synesthesie. Niet elke vorm komt even vaak voor. Een van de bekendste vormen is dat dagen van de week een kleur hebben. Een andere vaak voorkomende soort is grafeem-kleursynesthesie, waarbij verschillende letters of cijfers kleuren hebben. Letters of cijfers die op elkaar lijken hebben soms dezelfde kleur. Zo zijn de cijfers 3, 6 en 9 en de letter ‘e’ voor mij allemaal geelgroen. Het is niet altijd zo dat grafemen die op elkaar lijken ook dezelfde kleur hebben. Als ik in onderstaand plaatje de reeks verticaal lees, is het middelste teken wit-geelgroen (vanwege het cijfer 13), maar als ik het horizontaal lees, is dat teken roestbruin (vanwege de letter ‘b’).

Een andere vorm van synesthesie is geluid-kleursynesthesie, waarbij geluiden kleuren opwekken. Een vorm van synesthesie die niet vaak voorkomt is woord-smaaksynesthesie, waarbij specifieke woorden juist specifieke smaken of geuren oproepen.

Meestal is het dus zo dat twee zintuigen met elkaar verbonden zijn. Er is één persoon bekend bij wie alle zintuigen verbonden zijn.

Hoe ontstaat synesthesie?
De wetenschap heeft geen eenduidig antwoord op hoe synesthesie ontstaat. De gangbare theorie is dat er tijdens de ontwikkeling van de hersenen heel veel verbindingen worden aangelegd tussen verschillende hersengebieden. Gedurende de daaropvolgende jaren worden sommige van deze verbindingen gesnoeid, omdat nu eenmaal niet alle verbindingen nodig zijn. Wetenschappers denken dat synesthesie een overblijfsel is van dit gesnoei: bij synestheten zijn meer verbindingen blijven bestaan dan strikt noodzakelijk. Daardoor kan het gebied voor letterherkenning nog in verbinding staan met het gebied voor de verwerking van kleuren. Met behulp van functionele MRI kunnen we dit ook echt zien. Bij grafeem-kleursynestheten wordt het gebied waar kleuren verwerkt worden actief als er een letter verwerkt wordt.

Is synesthesie aan te leren?
Nee, synesthesie is niet aan te leren. Associaties kun je wel aanleren. Wellicht herken je dat: als je vroeger blokken had met gekleurde letters en de letter ‘e’ was groen, dan associeer je die letter nu misschien met die kleur. Maar bij synesthesie is er ook echt activatie in de hersenen te zien, dus méér dan alleen een associatie.

Cijfers synesthesie

Wanneer ben je synestheet?
Wanneer ben je nu precies synestheet? Voor synestheten is dit een gemakkelijke vraag: je weet van jezelf dat je het bent. Maar als we er echt een objectieve definitie aan moeten geven, wordt het vager. Synesthesie-onderzoekers gebruiken tests om te bepalen of de synesthetische associaties constant zijn, dus of personen steeds dezelfde kleur associëren met een bepaalde letter. Maar als je als niet-synestheet precies onthoudt welke kleur je als antwoord gaf en dit steeds herhaalt, kun je dan foutief als synestheet geclassificeerd worden?

Dr. Tessa van Leeuwen, neurowetenschapper en synesthesie-onderzoeker in Frankfurt am Main, wiens vier ‘mooi diep steenrood’ is, beaamt het probleem. In haar onderzoeken gebruikt zij meerdere manieren om te bepalen of iemand synesthesie heeft. Ze gebruikt de eerder genoemde associatietests, maar daarnaast ook de Synesthesia Battery, waarbij in een kleurvlak de kleur die geassocieerd met een letter of cijfer aangeklikt moet worden. Op deze manier kan de kleur zeer gedetailleerd worden bepaald.

Maar, zo zegt ze, veelzeggend zijn ook de beschrijvingen die mensen van hun kleuren en ervaringen geven. De kleurbeschrijvingen zijn meestal heel gedetailleerd en mensen geven aan dat het erg moeilijk is om de precieze kleur weer te geven. Ook vertellen ze bijvoorbeeld uitgebreid dat ze er pas later achter kwamen dat ze synesthesie hadden (omdat het zo ‘gewoon’ voor ze is), of dat ze nog andere vormen hebben.

Maanden synesthesie

Hoe veel mensen hebben synesthesie?
Schattingen over het aantal synestheten lopen erg uiteen: van 1 op de 20 mensen tot 1 op de 500. Dat de schattingen zo uiteenlopen, komt onder andere door de definitie van synesthesie: waar wordt de grens getrokken tussen wel en geen synesthesie? Soms wordt het ‘voor je zien’ van dagen en maanden in de ruimte tot synesthesie gerekend, soms niet. Een andere reden is dat synestheten zoals gezegd vaak niet weten dat wat zij ervaren een naam heeft.

Verder is het ook nog zo dat niet alle mensen toe durven te geven dat ze synesthesie hebben, uit angst daar op beoordeeld te worden. In beschrijvingen van ‘de synestheet’ komt naar voren dat synestheten vaak linkshandig zijn, vrouwelijk en artistiek. Andere schattingen spreken dit tegen, omdat linkshandigen, vrouwen en creatievelingen vaker geneigd zijn toe te geven dat ze ‘iets raars hebben’.

Bekende synestheten zijn Vladimir Nabokov, Wassely Kandinsky, Pharrell Williams en 3fm-dj Paul Rabbering. Hoeveel Nadelunch-lezers hebben een vorm van synesthesie – én durven het toe te geven?

Meer informatie?
Interessant hè, synesthesie? Wil je meer weten over wetenschappelijk onderzoek naar synesthesie? Bekijk dan eens de uitzending van het NTR-programma Pavlov met 3fm-dj en synestheet Paul Rabbering. Op www.synesthesie.nl kun je je aanmelden voor wetenschappelijke onderzoeken naar synesthesie.


Beeld: Flickr.com/mesaj, Merel en Flickr.com/twitchcraft, 1 en 2.

Share

Merel

Merel (1986) is psycholinguïste. Als promovenda onderzoekt ze de beginnende geletterdheid van kleuters en doceert ze academische vaardigheden aan eerste- en tweedejaarsstudenten. Hiervoor studeerde ze Nederlandse Taal en Cultuur en Theater-, Film- en Literatuurwetenschappen in Antwerpen en Cognitieve Neurowetenschappen in Nijmegen. Ze bedrijft wetenschap op pumps, schrijft over taalpathologie en kindertaal, loopt ‘hard’, naait rokken en reist regelmatig met de trein. Hierdoor komt ze vaak taal in het wild tegen, waar ze vervolgens uitgebreid over mijmert: voer voor haar wekelijkse Nadelunch-column. Ook schrijft ze voor Nadelunch over wetenschap en promoveren. Najaar 2013 is Merel visiting scholar aan Yale University.