Waarom geschiedenis leuk is: de voorloper van Facebook

Geschiedenis herhaalt zichzelf. Wat wij beleven is helemaal niet altijd zo nieuw en modern als wij denken. In zekere zin zijn veel gebeurtenissen al tijdenlang aan de gang zonder dat we het doorhebben. Alleen dan in een andere vorm.

Geschiedenis is een erg breed begrip. Niet vreemd als je bedenkt dat er al behoorlijk wat eeuwen achter ons liggen. Hier zal ik me beperken tot de late middeleeuwen, of vroege renaissance, als we er een ‘tijdperksticker’ op willen plakken. Liever spreek ik van de zestiende eeuw. Wat was er zo leuk aan deze tijd? De lang niet zo donkere en mysterieuze middeleeuwen beginnen te veranderen in de zogenaamd intens intellectuele renaissance. Een clichébeeld is dat de middeleeuwen één groot, diep donker dal waren waarin alle kennis die de Grieken en Romeinen daarvoor vergaard hadden was ingestort. De neanderthaler was voor duizend jaar teruggekeerd, echter dit keer bad hij tot Maria en dronk hij liters bier. Pas in de renaissance klom de beschaafde westerling weer uit dit eeuwenlange modderbad der bezoedeling en kon de heidense kennis uit de oudheid eindelijk weer tentoonspreid worden.

Leven als jongedame in de zestiende eeuw
Terug naar de zestiende eeuw. De tijd waarin de adel nog aanzien had. De adellijke heren en dames hadden een significant ander leven dan de gemiddelde burgerman. Eeuwen geleden was je afkomst nog steeds belangrijker dan je inkomsten, opleiding of activiteitsniveau, iets waar wij ons moderne burgers nauwelijks iets bij kunnen voorstellen. De adellijke heren waren soms druk met oorlogen voeren, de adellijke dames hadden vrij weinig te doen. Om zichzelf bezig te houden, verzonnen ze diverse hobby’s. Eén hobby is uitgegroeid tot een prehistorische vorm van een sociaal netwerk: de vrouwenalba, de voorlopers van de poesiealbums die we nog wel kennen van de basisschool en natuurlijk van Facebook, de koning aller sociale netwerken.

Zestiende-eeuwse jongedames van adel vonden het erg belangrijk om goed in de groep te liggen en contact te houden met hun vriendinnen. Tegenwoordig ben je een muisklik verwijderd van het sturen van een vriendelijk berichtje, destijds moest je er wat meer moeite voor doen. In de tijd zonder internet en zelfs zonder telefoons gingen adellijke dames bij elkaar op bezoek en schreven ze tijdens deze bezoeken in elkaars boekjes.

Oud boek
Social media in een andere vorm
De boekjes waarin de dames schrijven, noemt men alba of vrouwenalba. Ik zou ze geen ‘media’ durven noemen, maar een sociale functie hadden ze zeker. Men schreef in elkaars boekjes versjes, liedjes en andere kleine notities als blijk van een innige vriendschap. Deze alba leveren nu waardevolle informatie op over de netwerken waarin de vrouwen zich begaven en wat ze nu eigenlijk deden als ze elkaar zagen. Wat vond men destijds leuk om te doen? Wat was er hip? Wie waren er populair en wie lagen er niet zo goed in de groep? Wat waren de vuige roddels en de laatste trends?

De fotografie zou pas enkele eeuwen later haar intrede doen, maar anders hadden ze elkaar vast getagged. In plaats van foto’s, YouTube-filmpjes of 9gag-plaatjes op elkaars prikbord te kalken, maakten ze tekeningen of inscripties.

Wie had ooit gedacht dat de mens eeuwen geleden al de behoefte had aan het uiten van vriendschap via een medium? En dat in een tijd waarin het begrip social media nog lang niet was uitgevonden. Sociaal gedrag is van alle tijden en zo is blijkbaar ook het schriftelijk kenbaar maken van je vriendschap. Woorden en aanrakingen zijn niet genoeg; men moet kunnen laten zien met wie ze bevriend zijn en wie ze bewust niet in hun boekje laten schrijven. Al zullen de zestiende-eeuwse dames wel meer moeite moeten hebben doen naar verhouding, want een liedtekst zo mooi mogelijk opschrijven kost toch meer inspanning dan een linkje op iemands prikbord plaatsen.

Oud Schrijfgerei
Geen driehonderd ‘vrienden’

De alba laten wellicht een heel ander soort vriendschap zien dan dat wij tegenwoordig van Facebook en netwerksites kennen. Geen driehonderd ‘vrienden’, onder wie collega’s van een vakantiebaantje toen je zestien was, maar een hechte kring van vriendinnen. Niet slechts contact houden was belangrijk, maar ook bepaalde reputaties moesten hooggehouden worden. Binnen de adellijke kringen hield men elkaar goed in de gaten en dit zal zijn weerslag hebben gehad op de jongedames. Vader en moeder zullen een vinger in de pap hebben gehad over wie er in het poesiealbum mocht komen te staan en wie absoluut niet.

Die (late) middeleeuwen, dat was helemaal nog niet zo’n gekke tijd. Er gebeurden wel meer leuke dingen. Daar kunnen de suffe verlichting, arrogante renaissance en chaotische twintigste eeuw (waarvan we nog steeds moeten bijkomen) nog een puntje aan zuigen.

Wetenschappelijk onderzoek naar de vrouwenalba
De onderzoeksgroep Alba Amicorum, die wordt ondersteund door verschillende instellingen, zoals de Radboud Universiteit en de Koninklijke Bibliotheek, houdt zich bezig met onderzoek naar alba. In navolging van hun zestiende-eeuwse onderzoeksobjecten hebben ze de eigenaressen van de alba tot leven gebracht in de vorm van Facebook-pagina’s. De dames Rutghera van Eck, Walraven van Stepraedt, Clara de Beers en Joanna Bentinck zijn inmiddels actief op het medium. Hun uitingen van vriendschap zullen op Facebook worden geplaatst in de vorm van prikbordberichtjes. ‘Dag Joanna, zijt gij goed en wel thuisgekomen? Uw allerliefste en zeer beminnende vriendin, Clara.’ Of iets in die trant. De onderzoeksgroep Alba Amicorum is te vinden op alba-amicorum.nl. Hier kan men de ontwikkelingen volgen rondom de vrouwenalba en bovendien een kijkje nemen op de Facebook-pagina’s van de verscheidene dames.

Beeld: Flickr.com/zeze57 en Flickr.com/Gouble Dus.

Share

Sophie

Sophie is geboren aan het eind van het mooie jaar 1987. Nu, bijna 25 jaar later, is ze een van de nieuwsjagers en wetenschappers bij Nadelunch. Daarvoor heeft ze Nederlandse taal & cultuur gestudeerd en is ze gespecialiseerd in heel erg oude boeken. Hoe meer ze stinken, hoe beter. Ze heeft tevens een eigen blog, desopheelste.blogspot.com, en schrijft over alles. Daarnaast leest ze graag, gaat ze hardlopen, koken en schilderen en heeft ze momenteel honderd verschillende baantjes: van huiswerkbegeleiding geven tot schoonmaken bij ouderen. Ze zal voor Nadelunch schrijven over actualiteiten rondom onderwijs en literatuur en over literatuur in wetenschappelijke zin.