• Home »
  • Buiten »
  • Scandinavië-special – Deel 4: Lapland, hart van de Saamicultuur

Scandinavië-special – Deel 4: Lapland, hart van de Saamicultuur

Luister naar de wind die langs de bomen giert. Het knetterende ijs. Piepende meeuwen. Aanschouw de zwarte hemel die is ingekleurd met paarse stroken. Mensen in kleurrijke kledij. We zijn in Scandinavië: in het laatste deel van deze special bezoeken we de Saami in Lapland.

Het land van de Saami
Na een tocht langs het water, over het land en naar de stad, gaan we nu op reis door de geschiedenis. We zijn aangekomen in het land van de Lappen, dat zich uitstrekt over de meest noordelijke gebieden van Noorwegen, Zweden, Finland en het uiterste noordwesten van Rusland. Hier knettert de aardbodem van de vele ijslaagjes die zich door de winter heen hebben opgestapeld, als een boom die de jaarringen van zijn leeftijd meedraagt. Hier kleurt de lucht in de donkere maanden afwisselend paars, groen en geel. Of is de hemel in de zomer altijd versierd met zonlicht. Maar bovenal wonen hier mensen met een bijzondere geschiedenis: de Lappen — in nettere en politiek correcte bewoording ook wel de Saami genoemd.

Iedereen heeft weleens van Lapland gehoord. Is het niet om het mooie noorderlicht, dan is het wel om de befaamde hondensleetochten of het ijshotel, waar bezoekers op een bedje van sneeuw slapen. Voordat we echter met z’n allen als overenthousiaste toeristen op die arrenslee springen of gezellig gaan ijsvissen, is het belangrijk om te weten wie de Saami precies zijn en wat ze in hemelsnaam in dat barre (doch bloedmooie) Noorden doen.

Een stukje geschiedenis
De geschiedenis van dit bijzondere volk voert eeuwen terug: voordat de Saami zich in Lapland vestigden, woonden zij verspreid over Rusland en het noordoosten van Europa. Onder druk van Germaanse stammen aan het begin van de christelijke jaartelling begon de emigratie naar het huidige Scandinavië. Deze vlucht naar het noorden werd onvrijwillig doorgezet toen ook kolonisten de Saami weg wilden hebben van de vruchtbare, Zuid-Scandinavische grond. Toen de steeds verder uitgebreide bosindustrie en nieuwe mijnbouwactiviteiten vanaf de vijftiende eeuw ten koste gingen van de grootste inkomstenbron van het volk, de rendierteelt, werd het woongebied van de Saami nog kleiner. De twee wereldoorlogen bleken funest te zijn voor de ‘Samisk Kultur’: het volk werd als inferieur gezien door zowel Scandinaviërs als Duitsers en ondervond daar, net als de Joden, spijtig genoeg de gevolgen van. Adolf Hitler zei op 28 oktober 1944: “Alle huizen van de Lappen zullen worden verwoest. Voor medelijden met de bevolking is er geen plaats!” Zo gezegd, zo gedaan.

Sindsdien hebben de Saami geprobeerd op te krabbelen en hun erfgoed weer op de kaart te zetten. Onder het motto ‘Samer ikke lenger’ (Saami zijn niet langer stil) heeft het volk in de loop der jaren verscheidene pogingen ondernomen om het opgedane leed te verzachten. Niet zonder resultaat: het volk heeft in alle Scandinavische landen exclusieve rechten gekregen op het gebied van visvangst en rendierteelt. Ook het Samisch wordt tegenwoordig als officiële taal erkend (behalve in Rusland, waar de taal nagenoeg is uitgestorven) en onderwezen op veel Noord-Scandinavische scholen. Artistieke en literaire activiteiten spelen bovendien een belangrijke rol in het bewaken van het cultureel erfgoed en het moderniseren daarvan, maar wellicht de grootste verandering is dat het volk inspraak heeft gekregen in de Zweedse, Noorse en Finse nationale politiek.

Hart van de Saamicultuur
Terugkomend op die hondensleetocht: vooral doen, want hartstikke leuk. Maar met die interessante geschiedenis en rijke cultuur is, naast dat tochtje met de sneeuwscooter door het winterse Lapland, ook een bezoek aan een belangrijke hotspot van de Saami verplicht. Dat kan van alles zijn: een museum, een oude nederzetting of een stadje waar simpelweg veel Saami wonen. Allen geven namelijk een idee van waar de cultuur van het oeroude volk voor staat en waarom die zo verschilt met die van ons. Belangrijk om in het achterhoofd te houden is dat cultuur zich niet alleen manifesteert door middel van spullen, maar dat het ook identiteit en menselijke waardigheid omvat. En dat Saami een rijk verleden hebben, dat voel je.

In Noorwegen is de essentie van de Saami het best bewaard gebleven. In het noorden van het land zijn er veel bezoekerscentra waar zowel Saami als toeristen samenkomen om informatie op te doen en te delen. Een voorbeeld hiervan is het centrum Vardobáiki in de gemeente Skånland, welke gratis te bezoeken is. Het is hier niet alleen mogelijk om traditionele kleding te passen, maar ook om de oude nederzetting Gallogiedde en de vele ‘lavvu’ (tenten) en ‘goahti’ (hutten) te bekijken. Iets noordelijker ligt het stadje Karasjok, wat met zijn Samediggi, het Samische Parlement, het politieke centrum van de Saami is. Mensen die in authentieke kleding over straat lopen zijn hier niet zeldzaam.

In Zweden en Finland ligt de nadruk wat minder op de Saamicultuur, maar toch zijn er bepaalde plekken en musea die de geschiedenis goed waarborgen. In Zweden is dit de stad Kiruna, waar traditionele cultuur hand in hand gaat met meer sportieve activiteiten, zoals ijsvissen en ijsklimmen. In het stadje Jokkmokk ligt bovendien het bekende museum Ájtte waar van alles te zien is: van kleding tot foto’s en van opgezette rendieren tot opgravingen. En Finland? Dat heeft het dorpje Anári, waar ze nog creatiever zijn met rendieren: je kunt er een rendiersteak eten of een heuse workshop volgen bij de Reindeer Art Gallery en een ketting (of wapen, zoals in oude tijden) vervaardigen uit een stok bot. Een ding is zeker: een uniek souvenir is het wel.

En vooruit dan maar: een rendiertochtje is ook best leuk.

N.B. In het kader van het Individual Student Mobility Programme, gesponsord door het Europees Platform, ben ik in 2007 met twee klasgenoten naar Evenskjaer geweest om onderzoek te doen naar de rol van de Saami in de moderne samenleving. Bovenstaande informatie komt uit ons onderzoek. Nieuwsgierig? Neem dan contact met mij op.

Beeld: Flickr.com/ancji (1) & Maaike Goslinga.

Share

Maaike

De Rotterdamse Maaike Goslinga (1990) studeert Euroculture, een tweejarig masterprogramma van de Europese Commissie, in Spanje en Duitsland. Eerder rondde zij haar studie Engelse taal en cultuur in Liverpool af en werkte ze in Nieuw-Zeeland. Omdat ze zich het fijnst voelt op vreemde bodem, ontfermt ze zich als eindredacteur over de sectie 'Buiten' en schrijft ze korte artikelen over wereldwijde trends en andere wetenswaardigheden. Gewapend met pen, notitieboek en rugzak hoopt zij later als onderzoeksjournaliste de wereld over te reizen.