De parels van de documentairegeschiedenis

Wie zoekt in de stoffige hoekjes van de documentairegeschiedenis komt nog eens echte pareltjes tegen. Documentaires die ontroeren, aan het denken zetten of gewoon fascinerend zijn – Nadelunch.com zocht er zeven uit die de moeite waard zijn.

Sans Soleil (1983)
Is het fictie of is het documentaire? Bij Sans Soleil weet je het af en toe even niet. En dat is fijn, want Sans Soleil voelt als een aangename droom. Tegelijkertijd zet de film je aan het denken over abstracte concepten als tijd, geschiedenis, herinnering en vrijheid. Vergezeld door prachtige beelden van Japan, Guinee-Bissau in Afrika, IJsland, Parijs en San Francisco, beschrijft een vrouwelijke verteller wat een vriend heeft gezien en ervaren tijdens zijn reizen. Deze mysterieuze man krijgen we nooit te zien, maar ondertussen raken we wel het diepste van zijn gedachten. Die gedachten zijn op z’n zachtst gezegd best wel poëtisch en filosofisch – doch nergens pretentieus. Sans Soleil is een echte film voor dromers en denkers, een soort collage van het leven die je steeds opnieuw kunt bekijken.

YouTube voorvertoningsafbeelding
    (Fragment uit Sans Soleil over Tokio)


Man with a Movie Camera (1929)

Oké, het is in zwart-wit, de plot ontbreekt en oja, er wordt niet in gesproken. Toch is deze klassieker uit 1929 een echte must see. Waarom? Omdat Man with a Movie Camera zo’n documentaire is die zichzelf overstijgt. De film bestaat uit verschillende beelden van het dagelijks leven in Odessa en andere steden in de Sovjet Unie. Buiten het feit dat de cameravoering en montage buitengewoon experimenteel en vernieuwend zijn voor hun tijd, reflecteert de documentaire op zichzelf en de praktijk van het film maken. We zien een cameraman als voyeur, op zoek naar beelden om vast te leggen en tegelijkertijd zijn we zelf voyeur. Leuk detail: Man with a Movie Camera is meerdere malen heruitgebracht met steeds een nieuwe soundtrack. De versie van The Cinematic Orchestra is een van de bekendste en misschien zelfs de beste. Toevallig staat deze uitvoering in zijn geheel op YouTube. Hoeven wij in ieder geval niet echt de archieven in te duiken.

The Up-Series (1964 – heden)
Men neme veertien Britse kinderen van zeven jaar oud, met ieder een verschillende sociale achtergrond. Interview ze vervolgens over hun leven en hun dromen. Doe dit zeven jaar later nog eens, zeven jaar daarna nog eens, en nog eens, en nog eens, en het resultaat is de prachtige documentaireserie The Up-Series. De kinderen werden voor het eerst gefilmd in 1964 (Seven Up!) ten einde een beeld te geven van de Britse klassenmaatschappij. De toch wel deterministische achterliggende gedachte hierbij was dat je niet kunt ontsnappen uit de sociale klasse waarin je geboren bent. In de loop van de serie blijkt het lot van de deelnemers her en der toch nog verrassend uit te pakken. The Up-Series geeft een prachtig beeld van het leven en de dingen waar iedere generatie mee worstelt.

Man on Wire (2008)
Op 7 augustus 1974 was de wereld heel even in de ban van de Franse performance artiest Philippe Petit. De op dat moment amper 25-jarige koortdanser wist zich toen namelijk 45 minuten staande te houden op een stalen kabel tussen de Twin Towers. Hij liep 8 keer op en neer, ging af en toe even zitten of liggen en voerde zelfs een gesprek met een meeuw boven zijn hoofd. In de documentaire Man on Wire zien we een reconstructie van deze bijzondere “artistieke misdaad” door een excentrieke man die overal mogelijkheden in ziet. De film gaat vooral over het volgen van dromen, waarbij het credo “the sky is the limit” weer eens bevestigd wordt. Tegelijkertijd doet Man on Wire je onvermijdelijk denken aan de gebeurtenissen op 9/11, die – hoewel niet genoemd in de film – op deze manier nog altijd in onze collectieve herinnering blijven.

YouTube voorvertoningsafbeelding


Koyaanisqatsi (1982)

Ja hoor, weer zo’n abstracte en plotloze film. Koyaanisqatsi doet ergens wel een beetje denken aan eerder genoemde Man with a Movie Camera, maar staat toch volledig op zichzelf. Al is het maar omdat de soundtrack, gecomponeerd door minimalist Philip Glass, perfect aansluit bij de betoverende beelden van landschappen, steden en mensen in hun dagelijks bestaan. Sterker nog, muziek en beeld zijn in Koyaanisqatsi meer dan de som der delen en op z’n best werkt de film bijna hypnotiserend. Naast de magistrale weergave van bergen, oceanen en oneindige bossen worden de beelden van gehaaste en bekrompen mensen nietig – en dat is precies wat de film wil uitdragen. Koyaanisqatsi zet de mens even op zijn plaats en is een les in bescheidenheid: de natuur is zoveel grootser dan de mens, dus laten we er goed voor zorgen.

Grey Gardens (1975)
Crackers belegd met ijs, honderden katten en wasberen en een huis dat van ellende uit elkaar valt. Welkom in de wereld van de excentrieke Edith en Edie Bouvier Beale. Moeder en dochter wonen samen in Grey Gardens, een smerig en vervallen landhuis in East Hampton – afgezonderd van de buitenwereld. Het huis telt 28 kamers, maar is toch klein genoeg voor de vrouwen om voortdurend met elkaar te kibbelen. De situatie in Grey Gardens is op zichzelf al frappant genoeg, belangrijk detail is echter dat Edith en Edie respectievelijk tante en nicht zijn van Jackie O, waardoor het lot van beide dames nog schrijnender wordt. Edith, bijna 80 jaar, behoorde ooit tot de elite en was zangeres. Dochter Edie, 56 jaar, was een debutante die een veelbelovende toekomst liet varen om voor haar moeder te zorgen. Grey Gardens is een uniek en openhartig portret van twee eigenaardige vrouwen die ondanks hun gegoede afkomst een leven van afzondering en zotheid leven.

YouTube voorvertoningsafbeelding


Lake of Fire (2006)

Hoewel abortus in Nederland sinds 1984 volgens de wet legaal is, is voortijdige afbraak van de zwangerschap in veel landen nog behoorlijk omstreden. Zo ook in Amerika, waar abortus weliswaar legaal is in vijftig staten, maar nog altijd een uiterst gevoelig onderwerp blijft. In Lake of Fire worden de voors en tegens van abortus helder uiteengezet – veel critici noemden het “de definitieve film over het onderwerp abortus”. Beide kampen komen uitgebreid aan het woord, waardoor de film een neutraal standpunt behoudt. Lake of Fire laat zien dat abortus een bijzonder gecompliceerde aangelegenheid blijft en dat iedere geïnterviewde een interessante mening heeft. Mooi is ook dat de film geheel in zwart-wit is gefilmd – zodat nog eens onderstreept wordt hoe verdeeld Amerika is over dit onderwerp. Uiteindelijk is Lake of Fire een film over het maken van keuzes die, los van ideologie of overtuiging, altijd moeilijk zullen blijven.

 

Beeld: YouTube/Screenshot Grey Gardens.


Share

Britt

Britt Broekhaus (1991) studeert Cultural Analysis (research master) in Amsterdam. Ze is een culturele alleseter en is dol op mooie woorden, dromerige beelden en melancholische muziek. Haar onderzoeksinteresse bevindt zich op het gebied van globalisatie, machtsrelaties en identiteit. Na haar studie wil Britt veel van de wereld zien – Japan staat daarbij bovenaan haar lijstje – en vooral blijven schrijven en onderzoeken. Verder is Britt een fanatieke yogi, een tikkeltje obsessed met lekker (vegetarisch) eten en gezonde voeding, heeft ze een zwak voor buschauffeurs en vindt ze honden maar overschat. Voor Nadelunch.com schrijft ze voor de rubrieken Kopstukken en Beeld, en is ze eindredacteur voor Kopstukken.