Het beste van twee droomwerelden

Slechts een kleine twee jaar geleden was de wereld in de ban van de film Inception. De droomwereld bleek een hot topic en film vormt het medium bij uitstek om met droombeelden te experimenteren.  

Kaskraker Inception was goed voor vier Oscars, maar is zeker niet de eerste film die over dromen gaat. En als ik mijn bescheiden mening mag delen, is het absoluut niet de beste film op dit gebied. Petje af voor de special effects in Inception – draaiende ruimtes en het verlies van zwaartekracht zijn natuurlijk niet niks – maar het blijft toch een commerciële actiefilm waarbij alles draait om spanning en sensatie. Daarnaast is de originaliteit van de hele film een stuk dubieuzer als je deze naast eerdere films legt. Al in 1984 beschikt een piepjonge Dennis Quaid in de film Dreamscape over het vermogen om andermans dromen binnen te dringen. En in de Japanse film Paprika (2006) leidt de diefstal van een apparaat dat toegang tot dromen verleent tot totale chaos. Detective Paprika reist van droom naar droom om de dief te traceren en tegen te houden, voordat droomwereld en realiteit volledig samenvallen. Klinkt allemaal bekend in de oren, nietwaar? Toegegeven, het is wellicht een beetje flauw om Inception te bashen. De film verdient zeker credits voor het aanwakkeren van de interesse in dromen. Inhoudelijk, en vooral ook visueel gezien, zijn er echter veel interessantere films.

PaprikaPaprika: je hersenen in anime
De plot van Paprika heeft veel overeenkomsten met Inception, maar op het gebied van vormgeving heeft eerstgenoemde toch een streepje voor. Regisseur Christopher Nolan mag voor Inception dan wel allerlei visuele toeters en bellen tevoorschijn hebben gehaald, maar zijn computereffecten doen niet volledig recht aan de werkelijke gedaante van de droomwereld. Er is meer nodig dan alleen het oog van de camera om het surrealisme van dromen te omvatten. In de film wordt dit probleem opgelost doordat de film geanimeerd is. Animatie biedt veel meer mogelijkheden om de fantasie op de vrije loop te laten gaan. In Paprika wordt deze kans dan ook gretig aangepakt: de tagline ‘This is your brain on animé’ onderstreept precies die visuele pracht die zelf bijna een droom is. Een onsamenhangende opeenvolging van droomsequenties, een parade van pracht en praal en vervormde werelden die in elkaar overlopen – Paprika is een geloofwaardige representatie van onze verwarrende verbeelding.

Dromen in de slaapcyclus
Diegenen die overtuigend de chaos van de droomwereld kunnen omzetten in beeld, verdienen met recht een applaus. Want hoewel een reeks absurde beelden toch al snel met onze fantasie geassocieerd wordt, is het helemaal niet zo eenvoudig om onze waanzinnige dromen te benaderen. Ons onderbewuste is vaak zo onnavolgbaar, dat de meerderheid van de mensen meestal vergeet wat ze gedroomd heeft. En dat terwijl een normaal mens gemiddeld zo’n vier à vijf keer in een REM-slaap belandt – de fase in de slaapcyclus waarin we licht slapen, snelle oogbewegingen maken (Rapid Eye Movements) en waarin dromen voorkomen. In de eerste slaapcyclus is de REM-fase nog vrij kort – zo’n tien minuten – maar in de tweede helft van onze slaap is deze fase langer en dus dromen we meer. We besteden zodoende een aanzienlijk deel van onze slaap aan dromen, maar slechts een minimaal percentage van die dromen kunnen we ons werkelijk herinneren.

Dromen worden vaak geassocieerd met het onechte en daardoor staat de droomwereld steevast lijnrecht tegenover de realiteit. Toch is dit niet terecht: dromen maken deel uit van onze realiteit. De reden dat we onze dromen afdoen als hopeloze fantasietjes, is wellicht dat we onze dromen niet echt bewust meemaken. Dromen behoren tot het rijk van het onbewuste, datgene wat we niet kunnen controleren, maar dat wel een heel wezenlijke rol speelt in onze identiteit. Sla er het werk van Freud maar op na: dromen zijn een voorstelling van ons onbewuste. Alsof we iedere nacht de nieuwste film van onze hersenen bezoeken.

Wakker in je dromenWaking life
Het is daarom niet geheel toevallig dat het gros van de films over dromen gaat over lucide dromen. Ervan uitgaande dat we allemaal toch een klein beetje een controlfreak zijn, is lucide dromen – weten dat je droomt – natuurlijk het middel bij uitstek om zelfs dat ondoorgrondelijke stukje van onszelf te besturen. In de film Waking Life (2001) worden de mogelijkheden van lucide dromen verkend en vertoond. De film volgt de dromen van een jongen, waarin hij verschillende mensen ontmoet die filosofische, wetenschappelijke en existentiële vraagstukken bespreken. Langzamerhand komt de jongen erachter dat hij droomt en wordt hij lucide, waardoor hij alles kan doen wat hij wil. De diepgaande monologen en gesprekken die in Waking Life worden gevoerd zijn ontzettend inspirerend en zetten aan tot denken. Als we Freud moeten geloven, is het moeilijk te ontkennen dat dromen alles vertellen over onze wensen, verlangens en angsten. Door meer aandacht aan onze dromen te besteden, komen we meer in contact met een essentieel element van onszelf: de drijvende kracht achter al ons doen en laten.

“ The trick is to combine your waking rational abilities with the infinite possibilities of your dreams. Because, if you can do that, you can do anything. ”
- Waking Life

Waking Life zet aan tot dromen, maar neemt als film ook de vorm van een droom aan. Door middel van rotoscope, een speciale animatietechniek waarbij tekenaars over gefilmde beelden heen tekenen, krijgt de film een dromerig effect. De levendige en kleurrijke animatie, die steeds wisselt van stijl en alsmaar beweegt, geeft een surrealistisch en tegelijkertijd realistisch gevoel: dit zou zomaar een droom kunnen zijn. Vorm en inhoud spelen hier een spel, waarbij beide onlosmakelijk verbonden zijn en samen de toon voor de film zetten. Waking Life is een must see voor iedere dromer.

Science of sleepEen vervormde werkelijkheid
Toch heeft de droomwereld ook keerzijden. Wie te veel in zijn dromen leeft, loopt het risico kansen in de realiteit te missen. Dit probleem overkomt Stéphane, een jonge man die vlucht voor de realiteit in de film The Science of Sleep (2006). Na de dood van zijn vader verhuist Stéphane naar Parijs, waar hij een onbevredigend baantje als kalendermaker heeft en verliefd wordt op zijn creatieve buurvrouw Stéphanie. Als kind had Stéphane moeite om droom en werkelijkheid van elkaar te onderscheiden en dit blijkt wederom een struikelblok wanneer hij het hart van Stéphanie wil veroveren. Wat volgt is een aaneenschakeling van gebeurtenissen, waarbij het onduidelijk is of Stéphane ze droomt of dat ze echt zijn. De droomsequenties worden aangezet door animaties, knutselwerkjes, stop-motion en achtergrondprojecties, waarbij het merendeel handmatig geknutseld is. Evenals Waking Life weet The Science of Sleep te overtuigen door een surreële mise-en-scène. Stéphane zit gevangen in zijn eigen, treffend geportretteerde droomwereld, maar faalt om te slagen in het echte leven.

Bovengenoemde films geven allemaal een inkijkje in de droomwerelden van anderen, maar een film zelf creëert eveneens een ruimte waarin fantasie en verlangen centraal staan. Wanneer we naar de film gaan, wanen we ons even in een andere wereld, waarbij we dingen zien en meemaken die in de dagelijkse realiteit niet zouden gebeuren. Door deze verbondenheid met de wereld van de film, worden we ondergedompeld in de wereld van de droom en projecteren we onze eigen (onbewuste) verlangens en angsten op de films. En soms, als we de bioscoop verlaten, ervaren we dan ook een gevoel van katharsis, net zoals een droom kan reinigen en openbaren. Hoewel het leven soms net als in de film kan zijn, is een film vaak net als in een droom.

Bron foto’s:  OutNow; 1 & 3, LucyWho.com; 2.

Share

Britt

Britt Broekhaus (1991) studeert Cultural Analysis (research master) in Amsterdam. Ze is een culturele alleseter en is dol op mooie woorden, dromerige beelden en melancholische muziek. Haar onderzoeksinteresse bevindt zich op het gebied van globalisatie, machtsrelaties en identiteit. Na haar studie wil Britt veel van de wereld zien – Japan staat daarbij bovenaan haar lijstje – en vooral blijven schrijven en onderzoeken. Verder is Britt een fanatieke yogi, een tikkeltje obsessed met lekker (vegetarisch) eten en gezonde voeding, heeft ze een zwak voor buschauffeurs en vindt ze honden maar overschat. Voor Nadelunch.com schrijft ze voor de rubrieken Kopstukken en Beeld, en is ze eindredacteur voor Kopstukken.