Studio Ghibli: het Japanse antwoord op Disney

Ghibli MiyazakiDe welbekende en immer succesvolle Disneyformule kennen we allemaal: men neme een heldhaftige protagonist, een schurk, een beestje met veel te grote ogen, een pakkende ‘moraal van het verhaal’ en een kaskraker is geboren. Toch trap ik er niet meer in. Ik ben klaar met Disney. Hoe dat komt, vraag je je af? Simpel. Ik heb mijn hart verpand aan Studio Ghibli.

Wie?
Studio Ghibli is het Japanse dochterbedrijf van Disney en wordt ook wel het wonderkind van regisseur Hayao Miyazaki genoemd. Waar de Amerikaanse productiemaatschappij de markt domineert in het Westen, is de Japanse animatiestudio vooral bekend bij onze Aziatische buren. Dit betekent echter niet dat de betoverende films van Miyazaki ontoegankelijk zijn voor het westerse publiek. Integendeel: Studio Ghibli biedt elke kijker, ongeacht leeftijd, geslacht of afkomst, een toegangspoort naar een wereld van magie. Want magisch, dat zijn de animaties van de Japanse productiemaatschappij. Onder begeleiding van de wonderschone klassieke muziek van Joe Hisaishi tilt Studio Ghibli het begrip ‘tekenfilm’ naar een hoger niveau.

“Is someone different at the age of 18 or 60?”
Centraal staat Miyazaki’s lijfspreuk dat een mens niet verandert gedurende de levensloop: de ziel van de mens blijft in essentie dezelfde en filmmakers zouden zich dus ook niet moeten richten op één leeftijdscategorie. De films van Studio Ghibli zijn voor iedereen en bevatten universele thema’s waar elke kijker, jong of oud, zich in kan vinden. In tegenstelling tot Disney zijn deze thema’s nooit verpakt in mierzoete clichés of gericht op een jonge doelgroep. Integendeel: bij de Japanse filmstudio ligt de moraal er nooit dik bovenop. Er wordt geen verhaal gebouwd rondom een thema, maar de kleurrijke personages laten het sprookje zelf tot leven komen. Door middel van prachtige animaties die hun oorsprong niet op de muismat vinden, maar in de schetsboeken van Miyazaki en consorten, krijgt elk beeld zijn eigen verhaal, elk personage zijn of haar eigenaardigheid en diepgang en elk blad op de boom zijn eigen kleur. Deze uniciteit is ook terug te vinden in de wijze waarop karakters neergezet en thema’s uitgewerkt worden. Zo draagt Mononoke in Princess Mononoke (1997) geen roze snoepjurk en wacht ze niet op haar prins op het witte paard, maar bedekt ze haar lichaam met een grote wolvenvacht en beschermt ze in haar eentje het oeroude woud tegen boosaardige invloeden van buitenaf.

“I don’t create films where good and evil fight”
Een ander cliché dat Studio Ghibli maar al te graag de wereld uit wil helpen is de dichotomie tussen goed en kwaad. Volgens Miyazaki (de beste man zit vol met one-liners) vindt deze tweedeling haar oorsprong in de nationalistische opvatting dat het vreemde en het buitenlandse per definitie slecht is. Onzin, vindt hij: op maatschappelijk en persoonlijk niveau gaan het goede en het kwade hand in hand. Neem bijvoorbeeld Chihiro, de heldin in Ghibli’s Oscar-winnende animatiefilm Spirited Away (2001). Het meisje bevindt zich in een fantasiewereld waar goede en kwade geesten in een verbazingwekkende chaos samenleven. Maar waar de doorsneeprinses zou flauwvallen, lukt het Chihiro om orde te vinden te midden van alle hectiek. Dit lukt haar niet omdat ze het kwade verslaat, maar omdat ze doorheeft dat ook in de slechtste persoon iets goeds schuilt. Ook in My Neighbour Totoro (1988) is er geen plaats voor een overduidelijke schurk en zijn goed en slecht complementaire waarden die in harmonie samen leven. Denk maar aan yin en yang, die geen absolute tegenpolen zijn, maar slechts in relatie tot elkaar bestaan. Deze gedachte gaat gelijk op met de traditionele Japanse cultuur en oude Aziatische spirituele traditie waar Studio Ghibli graag op terugvalt.

Tales from Earthsea

“Modern culture is thin and shallow and fake”
Wellicht is het juist het Japanse standpunt dat de films van Studio Ghibli zo uitdagend en anders maakt. Zo benadrukt de filmmaatschappij de schoonheid van natuur en verwerpt deze moderne cultuur door haar animaties te baseren op Europese en Japanse volksverhalen. Volgens Miyazaki zit de pracht van de wereld hem namelijk juist in traditie en aardse spiritualiteit. Het is dan niet zo gek dat hij hoopt dat “wild green grasses” het kapitalisme in de toekomst de kop in zullen drukken. Maakt dit de animaties van Studio Ghibli niet te zweverig? Allesbehalve. De protagonisten van de Japanse studio zijn namelijk verre van zoet en hippie-achtig. Neem bijvoorbeeld de sterke, zelfstandige Sophie in het prachtig geanimeerde Howl’s Moving Castle (2004) of de vrijgevochten Ponyo in Ponyo on the Cliff (2008), die zichzelf tegen de wil van haar vader van een vis in een meisje transformeert.

Ponyo on the Cliff

“When a girl is shooting a handgun, it’s really something”
Dat bijna alle hoofdpersonen vrouwelijk zijn is geen toeval. Miyazaki, die ooit een feminist is genoemd door Toshio Suziki, directeur van Studio Ghibli, maakt er geen geheim van dat hij graag tegen de traditionele rolverdeling tussen man en vrouw indruist. Zo werken er in de werkhuizen in Porco Rosso (1992) en Princess Mononoke alleen maar vrouwen, waarmee Miyazaki het signaal wil afgeven dat vrouwen gelijke kansen verdienen op de werkvloer. Op dit punt kan Disney nog wat leren van haar Japanse zus. Ook al komt Miyazaki uit een cultuur waarin vrouwen historisch gezien meer en gedurende een langere periode onderdrukt zijn vergeleken met vrouwen in Amerika, zijn vrouwelijke protagonisten blijken altijd onafhankelijk te zijn. Disney’s heldinnen daarentegen leggen het vaak af tegen mannelijke autoriteit, ondanks het feit dat ze vaak geen conventionele vrouwenrol aannemen. Zoals de Britse schrijfster Helen McCarthy doeltreffend zei: “Miyazaki laat ons geloven dat vrouwelijkheid heldendom niet uitsluit.”

“It’s all about the emotion”
Tot slot nog een paar tips voor degenen die onbekend zijn met het oeuvre van Studio Ghibli. Ponyo on the Cliff en My Neighbour Totoro zijn relatief onschuldige, maar wonderschone animaties en bieden een springplank naar het wat meer symbolische werk. Liefhebbers van avonturenfilms zullen zich het meest kunnen vinden in Howl’s Moving Castle en het in 2011 uitgebrachte The Secret World of Arrietty. Ik ben zelf groot fan van Spirited Away, een film waarin ik zelfs na tien keer kijken steeds weer nieuwe dingen kan ontdekken. Ook het hartverscheurende Grave of the Fireflies, een oorlogsfilm die niet over oorlogsvoering gaat, maar over het effect ervan op mensen, behoort tot mijn favoriete films aller tijden. Zelfs Bambi heeft bij mij niet zo veel tranen kunnen opwekken.
Er zijn uiteraard veel meer animaties van Studio Ghibli uitgebracht, maar al met al zijn bovengenoemde films een goed startpunt voor de onervaren kijker. Ik prefereer Engelse/Nederlandse ondertiteling boven nasynchronisatie, maar op de dvd-markt is er voor ieder wat wils.

The Secret World of Arrietty

Studio Ghibli: een naam om te volgen?
Met alle symboliek en ongebruikelijke thema’s is het onmogelijk niet van Studio Ghibli te houden. Nu From up on Poppy Hill (2011) vertaald wordt naar het Engels en The Tale of the Bamboo Cutter (verwacht: 2013) in de maak is, kan het niet anders dan dat de Japanse filmmaatschappij alleen maar bekender zal worden. Ik kan eigenlijk maar één ding concluderen: elke keer als ik een animatie van Studio Ghibli heb gekeken, zie ik de wereld een stukje anders. En dat is in mijn ogen de ware kunst van het filmmaken.

Bron: Flickr.com; 1.

Share

Maaike

De Rotterdamse Maaike Goslinga (1990) studeert Euroculture, een tweejarig masterprogramma van de Europese Commissie, in Spanje en Duitsland. Eerder rondde zij haar studie Engelse taal en cultuur in Liverpool af en werkte ze in Nieuw-Zeeland. Omdat ze zich het fijnst voelt op vreemde bodem, ontfermt ze zich als eindredacteur over de sectie 'Buiten' en schrijft ze korte artikelen over wereldwijde trends en andere wetenswaardigheden. Gewapend met pen, notitieboek en rugzak hoopt zij later als onderzoeksjournaliste de wereld over te reizen.