Geliefden van bekende Nederlandse schrijvers hadden zelf soms ook een bureautje met enkele manuscripten erop. Wie waren de affaires, vriendinnen en geliefden van Couperus, Troelstra, Gorter en Reve? Schrijfsters in de schaduw van hun geliefden voor het voetlicht gebracht.
Vrouwelijke schrijvers hebben eigenlijk pas in de twintigste en eenentwintigste eeuw een inhaalslag gemaakt op mannelijke schrijvers. Schrijven was van de middeleeuwen tot en met de negentiende eeuw vooral een mannenzaak. Geschriften van schrijfsters zijn dan ook lang niet altijd overgeleverd. Hoewel er in later eeuwen door vrouwen terrein gewonnen werd op hun mannelijke collegae, zijn er nog altijd veel schrijfsters in de vergetelheid geraakt. Bijvoorbeeld de vrouwen die aan de zijde van een succesvolle man publiceerden.
Jenne Clinge Doornbos
Ach, de vriendin van Herman Gorter, de dichter die verliefdheid vatte in de volgende woorden:
O ja, ik hou van je,
ik hou zo vrees’lijk van je,
ik wou het helemaal zeggen -
Maar ik kan het toch niet zeggen.
Herman was getrouwd met Wies Cnoop Koopmans, maar hield er daarnaast nog enkele vriendinnen op na, zoals Ada Prins, maar ook Jenne Clinge Doorenbos. Jenne was 24 toen ze, in het geheim, een relatie met Herman kreeg. Dit sappige verhaal heeft een soap-achtig staartje: de dames waren pas op de hoogte van elkaars bestaan op de begrafenis van Herman…
Na zijn dood publiceerde Jenne Hermans verzamelde werken. Zelf begon ze toen ook actief met het schrijven van (kinder)boeken; zo schreef ze het schattige Lees wat Bennie Burgers dee en doe er uw voordeel mee.
Elisabeth Baud
Elisabeth werd geboren in 1867 in Batavia. Op haar zestiende vertrok ze vanuit het tropische Indonesië naar Nederland, waar ze acht jaar later met haar achterneef Louis Couperus trouwde. Louis hielp Elisabeth bij het publiceren van haar eerste verhaal in Groot Nederland in 1890. In het tijdschrift Hollandia zou Elisabeth een reeks reisbrieven publiceren, waarvan er uiteindelijk maar één opgenomen is. Elisabeth ondersteunde haar man in zijn schrijverscarrière: ze zette zijn kladblaadjes om in teksten geschreven in ‘nethandschrift’. Volgens Louis was Elisabeth zijn ‘strengste criticus’. Mevrouw Couperus bewerkte twee romans van Louis (Eline Vere en Psyche) tot toneelstukken en vertaalde Engelse literatuur. Over het leven van Elisabeth Couperus en haar relatie met Louis schreef Sophie Zijlstra het boek Mevrouw Couperus.
Hanny Michaelis
De latere vrouw van Gerard Reve kreeg al in 1947 een eervolle vermelding voor haar werk in de Reina Prinsen Geerligsprijs, die Gerard won. Het toekennen van de prijs aan Gerard stond een huwelijk niet in de weg, want een jaar later trouwden Hanny en Gerard. De Joodse dichteres Hanny Michaelis publiceerde zelf negen dichtbundels, waarvoor ze drie verschillende prijzen ontving.
Voor Gerard vertaalde ze The acrobat and other stories in Vier wintervertellingen. In Hanny’s gedichten komt ‘de verloren minnaar’ diverse keren terug. Volgens sommigen ging dat over Gerard, van wie Hanny na een huwelijk van tien jaar scheidde.
Sjouke Troelstra-Bokma de Boer
De – in tegenstelling tot de andere schrijfsters tamelijk bekende – Friese schrijfster Sjouke Troelstra-Bokma de Boer is beter bekend onder haar pseudoniem Nynke van Hichtum. Van Hichtum trouwde met Pieter Jelles Troelstra, die al op 21-jarige leeftijd een dichtbundel redigeerde. Troelstra, politicus en journalist, schreef ook later (in 1909) nog een dichtbundel, Rispinge, die een groot succes werd. Zijn vrouw Nynke was eerder al bekend geworden met het boek Afkes Tiental, dat in 1903 voor het eerst werd uitgegeven. Daarnaast was Nynke recensent van jeugdliteratuur, adviseur van uitgevers en hielp ze haar man, zoals veel vrouwen van schrijvers. Ook schreef ze een rubriek voor Pieters tijdschrift For hûs en hiem en hielp ze hem bij zijn correspondentie.
In 1904, een jaar waarin Afkes Tiental ongekend populair was, scheidden Nynke en Pieter. Over het leven van Nynke van Hichtum werd de film Nynke gemaakt, naar het boek Eigen waarde. Ook is er over haar een biografie geschreven: Nynke van Hichtum. Leven en wereld van Sjouke Troelstra-Bokma de Boer.
Wederzijdse invloed
Het kan heel interessant zijn om van schrijvende koppels boeken naast elkaar te lezen. Welke invloed had Louis op de reisbrief van Elisabeth? Hoe kun je het gedachtengoed van Pieter terugvinden in het schrijfwerk van Nynke? Is er verdriet van Hanny na haar scheiding van Gerard te bespeuren in haar gedichten? En Herman Gorter, liet hij in zijn liefdesgedichten wel eens iets vallen over Jenne of Ada?
Beeld: stock.xchng/ugaldew.
Bronnen: Couperusmuseum, DBNL, Wetenschap24, Literatuurplein, IISG.
Sigrid
Sigrid Leeuwerik (1989) studeert Nederlandse taal en cultuur in Groningen en specialiseert zich in de moderne letterkunde en het onderwijs. Ze heeft haar hart verloren aan boeken en taal(verwerving) en vindt het dan ook heel interessant om te zien wat mensen daarmee doen. Daarom werkt ze mee aan een voorleesproject en is ze taalcoach. In de uurtjes vrij van werk en/of studie houdt ze van films kijken, kunst bewonderen, de wereld zien en van lezen in haar op straat gevonden troon-achtige stoel, met kaarsjes aan en citroenthee. Daarnaast schrijft ze graag en veel, heeft ze een grote boekenkast (maar is eigenlijk toe aan een tweede...) en daarom schrijft ze met veel plezier voor de categorie 'Boek'.
