Waar ik een jaar of wat geleden nog ieder weekend gretig naar de cultuurbijlage van Trouw greep om het advies van mijn vaste literatuurrecensenten ter harte te nemen en vervolgens naar de boekhandel te snellen, luister ik tegenwoordig alleen nog maar naar Bol.com en Goodreads.
En waar ik het voorheen nog heel belangrijk vond dat iemand als Bas Heijne de inhoud van mijn boekenkast zou goedkeuren of in ieder geval instemmend zou knikken bij het lezen van mijn to read-lijst, hecht ik nu alleen nog maar waarde aan mijn eigen oordeel en leesgenot; hoe literair verantwoord een boek ook mag zijn, als ik het na dertig pagina’s niets vind, dan gaat het zonder pardon aan de kant. Heel simpel. En ik denk dat dat alles te maken heeft met een verandering die de laatste jaren heeft plaatsgevonden in het recensieveld.
Een aura van autoriteit
Traditioneel gezien wordt het recensieveld gedomineerd door een selecte groep literair recensenten die zich vooral profileert in vooraanstaande, gedrukte media als de Volkskrant en NRC Handelsblad. Recensies van hun hand gaan altijd gepaard met een aura van autoriteit, want de lezer van zo’n recensie gaat ervan uit dat het boek is beoordeeld door iemand die iets van het onderwerp afweet, belezen is en een onbevooroordeeld en goed beargumenteerd relaas heeft geschreven voor een breed publiek. Datgene waarvan de recensent kennis heeft, doet ertoe; wie hij is en wat zijn achtergrond is, is voor de lezer van belang. Daarom vinden we het bijvoorbeeld prettig om van jeugdliterair recensent Bas Maliepaard een recensie te lezen over de nieuwste Charlotte Dematons, maar willen we liever niet dat hij zich waagt aan A.F.Th. van der Heijden.
Het idee van een recensie gedreven door autoriteit wordt sinds een aantal jaar aangevochten door de komst van het internet. Het internet biedt mensen immers de ruimte om oeverloos hun mening te verkondigen en heeft er met sites als Goodreads.com voor gezorgd dat de focus in het recensieveld niet meer op een selecte, min of meer verheven groep mensen ligt, maar op het publiek. Het draait niet meer om objectiviteit en hiërarchie, maar om overtuiging en advies, met participatie als belangrijkste drijfveer. Iedereen die een boek heeft gelezen kan daarover een recensie schrijven en is dus in zekere zin recensent. Critici hebben niet langer een alleenrecht op literaire kritiek.
Heijne zegt het, dus is het zo
De oorzaak van deze verschuiving in het recensieveld – van de literair recensent naar de lezer – is waarschijnlijk dat traditionele recensies een ontastbaar element bevatten: de literair recensent vindt iets, dus is het zo, lijkt vaak de onderliggende boodschap te zijn die van een traditionele recensie uitgaat. Recensies geschreven door het publiek zijn veel minder dwingend; daarin is het altijd duidelijk dat het slechts om de mening van één persoon gaat en dat die mening niet universeel geldig is. Dat is waarschijnlijk ook direct de kracht van de lezersrecensie: het legt de lezer van die recensie niets op, maar informeert hem of haar slechts.
Waar Bol.com Nadelunch ontmoet
Lezersrecensies, dus: recensies voor en door lezers in alle vormen en maten. Mond-tot-mondreclame, maar dan in schriftelijke vorm – zo zou je het kunnen zien. Waar je ze kunt vinden, die lezersrecensies? Onder andere op websites als Bol.com, waar ze kort en to the point zijn en de achtergrond van de auteur totaal niet van belang is (je tachtigjarige buurvrouw zou er Vijftig tinten grijs kunnen aanbevelen), maar ook op websites die speciaal voor recensiedoeleinden in het leven zijn geroepen, zoals Cultuurbewust.nl of natuurlijk ons eigen Nadelunch. Op zulke sites hebben de recensies vaak iets weg van traditionele recensies: ze zijn langer, uitgebreider en vaak heeft de schrijver ervan wel enige kennis van het onderwerp in kwestie. Daartussen zitten nog sites als Goodreads.com, waar de achtergrond van de schrijver net als bij Bol.com niet erg relevant is (al zijn de leden wel allemaal leesfanaten), maar waar de recensies wel nét even wat langer zijn. Zulke sites bestaan echter vooral om interactie tussen lezers te bevorderen en fungeren dus eigenlijk meer als een community dan als een adviesverschaffend medium.
Natuurlijk moet hierbij wel opgemerkt worden dat lezersrecensies minder betrouwbaar zijn dan traditionele recensies. Achter een lezersrecensie zit negen van de tien keer geen literatuurwetenschapper of iemand die net zo belezen is als de gemiddelde literair recensent, terwijl traditionele recensies, zoals gezegd, toch een bepaalde zekerheid bieden: als lezer van een traditionele recensie mag je aannemen dat de recensent kennis heeft van datgene waarover hij schrijft. Momenteel lijkt de consument die kennis en stabiliteit nog belangrijk te vinden en bestaan traditionele recensies en lezersrecensies nog naast elkaar – ze voorzien in verschillende behoeften. Toch lijkt de traditionele recensie steeds meer in de verdrukking te komen: de boekenbijlagen worden kleiner, of verdwijnen zelfs helemaal (naar het internet).
De onvermijdelijke vraag die natuurlijk aan deze kwestie kleeft is of de lezersrecensie de traditionele recensie uiteindelijk helemaal zal vervangen, of niet. Het antwoord op die vraag moet ik jullie schuldig blijven – dat zal de tijd ons leren. Maar dat er iets aan het veranderen is, moge duidelijk zijn. Al was het de inhoud van mijn boekenkast maar.
Beeld: Photl.com/Studio Cl Art: 1 en 2.
Leonie
Leonie Hardeman (1990) heeft haar bachelor taal- en cultuurstudies afgerond met een specialisatie in literatuurwetenschap. Ze wil in 2013 beginnen aan een master in Amsterdam en verzorgt tot die tijd de boekverkoop en publiciteit bij een uitgeverij van cultuurhistorische publicaties. Lezen is haar liefste bezigheid. Daarnaast is ze geïnteresseerd in literaire socialisatie en de intermedialiteit van literatuur — ze vindt het heerlijk de verfilmingen van haar lievelingstitels te bekijken. Voor Nadelunch.com schrijft ze stukken voor de categorie 'Boek' in de hoop meer mensen te kunnen laten genieten van dat wat haar literaire hart sneller doet kloppen.
Het frappante aan de traditionele recensies in de kranten is wel dat status van de recensent vaak minstens zo belangrijk is als de kwaliteit van het boek. Soms wordt een boek extra gepusht als ‘fantastisch’ omdat de recensent zelf faam wil verwerven met een ‘ontdekking’. Dat houd ik altijd in mijn achterhoofd als ik deze lees en daarnaast lees ik genoeg andere recensies, zoals idd Cultuurbewust, 8weekly en anderen. Ik moet wel zeggen dat ik deze sites samen met de Volkskrant en het NRC wel een stuk serieuzer neem dan bijvoorbeeld het Veronica Magazine. Ik ben vast snobistisch maar zo af en toe is daar niets mis mee toch? :p
Bedankt voor je reactie, goed punt! Pierre Bourdieu schreef ooit iets over status in het culturele veld (kan me zo snel niet herinneren hoe het heette) en daarin was inderdaad ook de status van de gatekeeper (de literair recensent in dit geval) van groot belang. Wanneer een recensent van een kwaliteitskrant positief is over een werk, zal het publiek dat werk sneller kopen dan wanneer de recensent datzelfde had geschreven voor een blad van minder kwaliteit en status, zoals een regionale krant. En recensenten trekken zich op hun beurt op eenzelfde op aan het publiek door boeken met een hoge literaire waarde te recenseren en zo inderdaad een bepaalde status te verkrijgen. Eigenlijk een spel van kat en muis, dus, maar ik vind dat wel leuk :-) En wat betreft je laatste remark: áls ik toch weer eens een gedrukt medium erbij pak om boekeninspiratie op te doen, dan pak ik ook de Volkskrant en zéker niet het Veronica Magazine, haha. Een beetje snobistisch moet kunnen, inderdaad ;-)
[quote] (je tachtigjarige buurvrouw zou er Vijftig tinten grijs kunnen aanbevelen) [/quote]
Dank voor dat beeld
Ik denk dat ook van belang is waarom een lezer een bepaald boek wil lezen, of om welk boek het gaat. Wil je lezen omdat het boek volgens een traditionele recensent fantastisch is – dus goed geschreven, wat gezellige intertekstualiteit, mooie reflectie van de samenleving, of watdanook -, of omdat je wilt ontspannen, mee wilt worden genomen in een nieuwe wereld, etc. Niet dat het een het ander uitsluit, overigens. Inderdaad zoals je zegt: de traditionele recensies en lezersrecensies voorzien in verschillende behoeften.
Overigens ben ik ook wel skeptisch tov lezersrecensies, juist omdat je niets weet over de achtergrond van de recensent. Vergelijk het met vakantierecensies: een hotelrestaurant kan fantastisch scoren op Tripadvisor, maar je moet wel in je achterhoofd houden dat op die website vooral Angelsaksische recensenten schrijven, die andere ideeen hebben bij een geweldig ontbijt dan de gemiddelde Nederlander.
Eigenlijk moet ik concluderen dat ik niet echt veel waarde hecht aan recensies, of het nou om traditionele of lezersrecensies gaat.
Ik ga eigenlijk meestal af op de mening van vrienden die ongeveer dezelfde boekensmaak als ik hebben. Ik lees eigenlijk zelden recensies. Vooral omdat ik het een hoop gelul vindt: wat een goed boek is, is echt heel persoonlijk.
(en ook @Merel) Ik merk dat ik zelf inderdaad deels doe wat jij doet en vooral mijn eigen mening belangrijk vind, maar dat ik het altijd ook wel fijn vind om bevestiging te krijgen nadat ik een boek heb gelezen. Dan kruip ik na de laatste bladzijde achter de computer en ga ik op Goodreads kijken of anderen hetzelfde van een boek vonden als ik :-)
Ja precies, eens met jullie allebei :)