Een artikel over Nederlandse muziek, hoe het me aan een vak deed denken wat ik nu volg, en daarbij zou ik dan de ethiek van Immanuel Kant eens uit gaan leggen. Dat was mijn plan. Makkie.

Maar uiteraard zat ik ernaast; ik ben er dik twee weken mee bezig geweest. Net na mijn tentamen zat de stof er nog goed in, ik beheerste het naar mijn weten, en als je het beheerst dan kan je het uitleggen. Toch? Dus dat wilde ik graag doen, want de filosofie van Kant is zó bijzonder! Die man deed alles op basis van het menselijk denken, de ratio. Mijn respect voor zijn filosofie is door het ethiekvak dat ik nu volg zo groot geworden. Dat wilde ik dus met jullie delen.

Filosofie ís soms gewoon moeilijk
Het schrijven van het artikel ging echter niet zo gemakkelijk als ik hoopte. Hoe meer ik probeerde uit te leggen hoe Kant alle uiteinden aan elkaar knoopt en alles tot een bijna sluitend systeem weet te brengen, hoe meer ik de draad kwijtraakte. Uiteindelijk legde ik me erbij neer dat ik de stof toch blijkbaar niet begrepen had. Desalniettemin bleef het in mijn hoofd spoken. Dit móést ik toch uit kunnen leggen?

Immanuel Kant staat bekend om zijn nadruk op de ratio, schreef ik eerder al. Volgens Kant is er enerzijds een zintuiglijke wereld, de wereld zoals we die kennen en ervaren (we delen alles in tijd, ruimte en bijvoorbeeld oorzaak en gevolg in). Anderzijds is er een wereld die we niet kunnen kennen, maar die we wel kunnen denken (we kunnen er niet zeker van zijn; we kunnen het niet indelen in de normale categorieën van tijd en ruimte en dergelijke). Dit kunnen we door onze ratio en dit is de wereld van het ding an sich: het ding zoals het is, los van ons kenvermogen (die categorieën dus).

De categorische imperatief
Het feit dat wij als mensen rationeel zijn, allemaal, stuk voor stuk, ja, echt allemaal (!), verbindt ons. En dit gebruikt Kant als basis voor zijn zoektocht naar een morele wet. Wat is goed of slecht handelen? Kant zegt dat we de basis hiervoor niet in de wereld om ons heen zouden kunnen vinden, omdat er hier te veel diversiteit is en er te veel situaties zijn die voor allemaal verschillende regeltjes zouden zorgen. Nee, een morele wet moet totaal algemeen zijn en daarom los van de zintuiglijke wereld staan. Kant komt dan op de proppen met zijn categorische imperatief.

De categorische imperatief is slechts een term, dus schrik niet. Kant definieert de categorische imperatief als volgt: “Handel alsof de beweegreden van je handeling (maxime) door jouw wil tot algemene natuurwet wordt.” ⁽¹⁾ Wat het eigenlijk betekent, is dat het gebiedend is (imperatief) en dat het niet hypothetisch is (als dit of dit gebeurt, dan moet je zo of zo handelen) maar categorisch (handel altijd zó dat…). Deze morele wet is algemeen, niet uit de zintuiglijke wereld (er staat niet dat je in een bepaalde situatie op een bepaalde manier moet handelen) en geldt voor alle mensen.

Waarom een morele wet volgen?
Oké, dus we hebben nu een algemene morele wet. Maar waarom zou ik die in godsnaam gaan volgen? Ik doe gewoon lekker wat ik wil. Kant heeft hier een oplossing voor. Wij zijn als mensen allemaal rationeel en maken zo deel uit van een rationele wereld. We kunnen nadenken over onze handelingen en over wat goed en slecht is en het feit dat we dat kunnen betekent tegelijkertijd dat we onze eigen wil kunnen bepalen.

Wat betekent dit? We zijn rationeel en kunnen onze eigen wetten maken. Tegelijkertijd is het zo dat ómdat we allemaal rationeel en wetgevend zijn, we deze wet ook moeten volgen. Dit is immers de wet die de ratio voorschrijft! We moeten hem dus volgen omdat we deel uitmaken van een soort rationele (denkende) samenleving. We kunnen wetten maken en dat maakt ons vrij (stel dat we dat niet konden, dan konden we niet anders dan de natuur volgen, en dat is altijd oorzaak-gevolg. Snap je dit niet? Kijk dan eens hoe je kat leeft en reageert: ik heb honger,  dus ik ga eten. Oorzaak en gevolg).

Jaren en jaren
Geloof me: het is me niet helemaal duidelijk. Echt niet. En het gaat nog minimaal járen duren voor ik dit echt zo kan uitleggen dat het volledig voor anderen te begrijpen is. Maar het allerbelangrijkste is dat ik even heb kunnen laten zien dat filosofie soms gewoon niet makkelijk is, maar dat dit geen reden is om er niet mee bezig te zijn. Want als je er moeite in steekt, dan kom je soms zoiets moois tegen…

Mitchel

Mitchel van der Geest (1989) studeert taal- en cultuurstudies en heeft zich aangemeld voor de researchmaster philosophy aan de Universiteit Utrecht. Naast zijn liefde voor slapen en een videospel op zijn tijd, is muziek belangrijk voor hem. Verwoede pogingen tot gitaarspelen daargelaten, zorgen bepaalde nummers voor gedachtensprongen over dagelijkse dingen in een filosofisch sausje. Voor Nadelunch.com schrijft hij stukken over hoe filosofie in het dagelijks leven terugkomt en hoe dat helemaal niet zo stoffig is als mensen denken. Van Ghandi tot Kant en van mooi weer tot een boterham met kaas, alles is filosofie.

Mitchel heeft 9 artikelen geschreven.