Onlangs luisterde ik naar iTunes U (University of Oxford: Philosophy for Beginners) en de docent daar zei dat er allemaal soorten filosofie waren, van filosofie van accountancy tot filosofie van kennis. Het is soms moeilijk om het overzicht te houden.

Nu zit ik met hetzelfde probleem. Er zijn niet alleen heel veel verschillende gebieden van filosofie, ook wordt het woord filosofie te makkelijk gebruikt. Dus dacht ik dat het misschien niet zo’n slecht plan zou zijn om alles eens op een rijtje te zetten. Wat zijn de verschillende (overkoepelende) gebieden van filosofie? Wat zijn een paar kernbegrippen? Ook belangrijk: ik ga vanaf nu mijn stukken koppelen aan de colleges die ik volg. Want echt begrijpen doe je door herhaling en door je kennis voort te bouwen op eerder geleerde stof. Het is tijd voor structuur.

De vijf takken van filosofie: metafysica en het higgsboson
Filosofie kan ruwweg onderverdeeld worden in vijf takken (1): metafysica, epistemologie, ethiek, politieke filosofie en esthetica. Laat ik beginnen met metafysica. Mij is ooit verteld dat de term metafysica komt van een bibliothecaris die de werken van Aristoteles – en dat waren er nogal wat – ging ordenen. Toen hij klaar was hield hij een paar werken over die hij metafysica noemde, wat zoiets betekent als ‘wat na de fysica (de natuur) komt’. Of het waar is weet ik niet, maar het is een goed ezelsbruggetje. Binnen metafysica houdt men zich namelijk bezig met vragen over de werkelijkheid: wat is?

Hoe kunnen we zeker weten dat wat wij zien ook hetgeen is dat is? Dat klinkt vaag, maar als je je bedenkt dat de gehele (natuur)wetenschap gebaseerd is op een werkelijkheid die ze aanneemt, dan kun je al snel claimen dat metafysica de basis van alle wetenschap is. Metafysica kijkt voorbij de waarneming. Want wat is bestaan? In hoeverre begrijpen wij de wereld? Een gek voorbeeld, maar ik las op Wikipedia het volgende over het higgsdeeltje:

 ‘ [...] the Higgs particle is a boson, a type of particle that allows multiple identical particles to exist in the same place in the same quantum state. It has no spin, electric charge, or colour charge. It is also very unstable, decaying into other particles almost immediately. Some extensions of the Standard Model predict the existence of more than one kind of Higgs Boson.’ (2)

De theorie gaat, voor zover ik hem snap, over een deeltje dat tegelijk en op dezelfde plaats meerdere deeltjes toelaat, praktisch geen eigenschappen heeft en bijna direct uiteenvalt in andere deeltjes. Toch voorspelt het standaardmodel het bestaan van meer dan één soort higgsboson. De meest vooruitlopende natuurkundigen hebben het over een deeltje dat amper of niet waargenomen kan worden; alleen alles eromheen wordt gemeten. Toch gaat het hier over het bestaan van iets. Juist daarom is metafysica relevant, want hoe wijkt het bestaan van het higgsboson af van het bestaan van God, als we niet nadenken over wat bestaan is?

Epistemologie
Dat de verschillende takken van filosofie niet geheel gescheiden zijn blijkt maar weer, want ik ben met mijn uitleg van metafysica direct doorgeschoven naar het gebied van de epistemologie: kennisleer.

Bij epistemologie gaat het om wat kennis is en hoe we het (of iets) kunnen weten. In hoeverre kun je vertrouwen op je zintuigen? Als je een stok half onder water houdt dan lijkt hij gebogen en dat is iets dat je zintuiglijk waarneemt. Je vormt zo de overtuiging (belief) dat je een gebogen stok hebt. Je kunt zelfs stellen dat je overtuiging gegrond (justified) is: je hebt geen drugs genomen en bent niet aan het ijlen, dus je hebt goede redenen om te geloven dat die stok krom is. Maar je overtuiging is niet waar (het is geen justified true belief), want als je met je hand onder water voelt dan merk je dat die stok recht is. Kunnen we jouw overtuiging dan kennis noemen? Binnen epistemologie houden filosofen zich hier mee bezig.

Ethiek
Binnen de ethiek denkt men over het handelen van mensen: Wat is goed? Wat is juist? Is er een universele wet? Is de mens van nature goed of slecht of is dit onbepaald? Ethiek kan heel praktisch zijn, zoals bij ethiek in de geneeskunde, of heel overkoepelend (meta-ethiek), zoals de theorie van Immanuel Kant. Het belang van ethiek kan groot zijn, omdat het vaak direct gekoppeld is aan de politiek: juist handelen of (juist) straffen wordt in de wet vastgelegd.

Politiek
Vragen over de staat, een staatsvorm en rechten en plichten vallen allemaal onder politieke filosofie. Dit kan heel praktisch zijn, bijvoorbeeld hoe een staat het best ingedeeld kan worden, maar een filosoof kan ook op complexe problemen stuiten. Tot waar gaat de vrijheid van geloofsuiting of de vrijheid van meningsuiting? Hoe ontstaat een samenleving? Is er een natuurmens die zoekt naar veiligheid of is die juist, als hij bestaat, vijandig ten opzichte van zijn medemens? Politieke filosofie omvat dus niet alleen vragen over instellingen en indelingen, maar ook over de mens zelf en kan zelfs kijken naar de toekomst: is democratie echt het ideaal of moeten we verder kijken?

Esthetica
De vijfde en laatste tak van filosofie is de filosofie van de kunst. Waar bestaat kunst uit en hoe ervaren wij het? Heeft het een bepaald doel of nut, en als dat zo is, wat is dat nut dan? Het lijkt alsof de filosoof zich als een kunstcriticus opstelt, maar het gaat verder dan dat. Want het is door kunst dat de mens haar grootsheid vaak laat zijn, haar eigenwaarde bepaalt. We zijn immers allemaal trots en onder de indruk van The Creation of Adam van Michelangelo.

Filosofie voor en filosofie na
Zo, we hebben de archiefkast ingedeeld en hebben nu vijf verschillende laden waarin we onze gedachten(mappen) kunnen indelen. Filosofie behelst echter nog meer. Veel meer, zelfs. Laten we het daar volgende keer maar eens over hebben.

Mitchel

Mitchel van der Geest (1989) studeert taal- en cultuurstudies en heeft zich aangemeld voor de researchmaster philosophy aan de Universiteit Utrecht. Naast zijn liefde voor slapen en een videospel op zijn tijd, is muziek belangrijk voor hem. Verwoede pogingen tot gitaarspelen daargelaten, zorgen bepaalde nummers voor gedachtensprongen over dagelijkse dingen in een filosofisch sausje. Voor Nadelunch.com schrijft hij stukken over hoe filosofie in het dagelijks leven terugkomt en hoe dat helemaal niet zo stoffig is als mensen denken. Van Ghandi tot Kant en van mooi weer tot een boterham met kaas, alles is filosofie.

Mitchel heeft 9 artikelen geschreven.