Ik ben op mijn werk en ik ben boos. Héél erg boos. Ik ben boos als in: I clean my nose in your general direction-boos.
Zo boos dus.
Die woede komt ergens vandaan. Alles ergert me en niemand kan iets goed doen. Het enige wat ik wil is iets kapot maken, of iemand een zet geven. Mijn gezicht staat op onweer en waar die woede vandaan komt zal me een worst wezen.
Eerste- en derdepersoonsperspectief
Omdat ik wel de boosheid voel, maar het niet kan verklaren (ik heb er immers nog niet over nagedacht of er op gereflecteerd), is dit een vorm van een directe gedachte of emotie. Dit staat ook wel bekend als een eerstepersoonsemotie. Ik weet dát ik boos ben, maar een oorzaak, een aanleiding en een rechtvaardiging voor mijn woede heb ik niet. Alleen dat branderige gevoel in mijn borstkas, dat ik het wel uit wil schreeuwen, is er op dit moment.
Maar terwijl ik erover schrijf begint de woede wat te zakken. Ik begin na te denken over wat mij dan zo boos gemaakt heeft. Terwijl ik op deze manier nog eens kijk naar mijn woede, neem ik een heel ander perspectief in; ik kijk als een buitenstaander naar mijn eigen gedachten en emoties, die weeg ik af en uiteindelijk hang ik er een oordeel aan: de emotie of overtuiging is terecht of onterecht. Dit wordt ook wel het derdepersoonsperspectief genoemd. Wanneer ik een emotie of overtuiging als terecht of gefundeerd beoordeel, dan leg ik mij eraan vast: ik ga ernaar handelen. Dit heet in het Engels: to avow one’s beliefs. Ik kan er bijvoorbeeld van overtuigd zijn dat mijn buurman een eikel is. De reden voor deze overtuiging is dat hij bij de laatste buurtbarbecue niet alleen het laatste speklapje voor mijn neus heeft weggepikt, maar ook nog eens zijn peuk in mijn bier heeft gegooid. Daarom avow ik mijn belief en zeg ik geen goedendag meer tegen hem.
René Descartes
Het lijkt er dus op dat een mens twee perspectieven in kan nemen om tot zelfkennis te komen: het eerste- en derdepersoonsperspectief. Maar het feit dat dit mogelijk is zorgt bij filosofen voor problemen. Want hoe kan het dat iemand zo’n persoonlijke mentale leefwereld heeft (eerste persoon) en tegelijkertijd als een buitenstaander die leefwereld kan beoordelen (derde persoon)? Waarom kan mijn collega aan mijn gezicht zien dat ik boos ben, maar heeft hij geen toegang tot mijn gedachten op de manier die ik heb? En wat is dan zelfkennis: zijn dat eerste- of derdepersoonsgedachten?
René Descartes legde het verschil bloot tussen deze twee verschillende perspectieven. De manier waarop je jezelf kent verschilt van de manier waarop je anderen kent. De kennis van jezelf in eerste persoon is direct en een mens heeft een bepaalde autoriteit over zijn/haar eigen gedachten die anderen niet over hem/haar hebben. Tegelijkertijd kunnen we op onze eigen overtuigingen (beliefs) reflecteren vanuit een derdepersoonsperspectief. Er is zo dus een tweedeling tussen deze twee verschillende gezichtspunten.(1)
Richard Moran
In zijn boek Authority and Estrangement doet Richard Moran een poging het probleem van het eerste- en derdepersoonsperspectief op te lossen. Hij probeert de perspectieven te combineren en stelt: de mens moet als agent (een handelend persoon) gezien worden. Echte zelfkennis is je toeleggen (avow) aan je overtuigingen en vormt dus een handeling. Hierdoor blijven de directheid van het eerstepersoonsbewustzijn (het boos zijn) en de autoriteit die wij aan die directe overtuigingen geven, bewaard.
Omdat Moran de nadruk legt op het vastleggen van overtuigingen (to avow to), heft hij het verschil tussen de actieve eerste persoon en de passieve derde persoon op. Door te stellen dat zelfkennis het vastleggen (autoriteit toekennen aan/avow) van overtuigingen is, geeft hij ruimte aan de directheid (immediacy) van het eerstepersoonsperspectief en houdt hij tegelijkertijd de autoriteit van een derdepersoonsoordeel in stand. Moran claimt dus dat pas het hele plaatje, met zowel de directheid van de eerste persoon als het reflexieve karakter van de derde persoon, zelfkennis is: je hebt een emotie (mijn woede bijvoorbeeld), en het is de combinatie van die emotie met een oordeel over die emotie die voor zelfkennis zorgt. De mens wordt zo een reflectieve agent, iemand die actief betrokken is bij zijn eigen gedachten en overtuigingen (eerste persoon)(2) en tegelijkertijd over zijn eigen gedachten en overtuigingen kan nadenken als ‘psychologische feiten’ (derde persoon).
Zelfreflectie
Ik ben allang niet boos meer. Juist doordat ik de stof over Moran heb gehad, ben ik beter gaan begrijpen hoe mensen denken en wanneer ik terecht en wanneer ik onterecht van iets overtuigd ben. Nu ik erover nadenk zie ik in dat ik me aanstelde. Tijd om me eroverheen te zetten en weer door te gaan.
Maar het mooiste van dit alles is nog wel dat filosofie me eindelijk een keer in directe zin geholpen heeft om een probleem op te lossen. Geen eindeloze discussies, geen onbegrijpelijke stof, maar lekker praktisch. En dan zeggen mensen dat filosofie gezever in de ruimte is. Daar kan ik nou boos om worden…
Beeld: stock.xchng/brainloc en Wikimedia Commons/After Frans Hals.
Mitchel
Mitchel van der Geest (1989) studeert taal- en cultuurstudies en heeft zich aangemeld voor de researchmaster philosophy aan de Universiteit Utrecht. Naast zijn liefde voor slapen en een videospel op zijn tijd, is muziek belangrijk voor hem. Verwoede pogingen tot gitaarspelen daargelaten, zorgen bepaalde nummers voor gedachtensprongen over dagelijkse dingen in een filosofisch sausje. Voor Nadelunch.com schrijft hij stukken over hoe filosofie in het dagelijks leven terugkomt en hoe dat helemaal niet zo stoffig is als mensen denken. Van Ghandi tot Kant en van mooi weer tot een boterham met kaas, alles is filosofie.
