Portretkunst, precisie en een potje wonderolie

De naam ‘Van Eyk’ doet bij veel mensen wel een belletje rinkelen. Hij verwijst dan ook naar de broers Hubert en Johannis, die meesters waren in de schilderkunst. Sterker nog: ze hebben vele generaties schilders na hen beïnvloed. Tijdens mijn bezoek aan Gent viel mijn oog op hun beroemde Lam Gods (1432).

Dit Lam Gods, een zogenaamd ‘veelluik’ (of polyptiek) bestaande uit maar liefst twaalf panelen, is al jaren het beroemdste schilderij van België. Pas echt bekend, ook wereldwijd, werd het schilderij toen in 1934 het paneel De rechtvaardige rechters werd gestolen. Oja, hoor ik u denken, nou weet ik het weer!

Daphne-LamGods-Schilderij

Deze diefstal (maar natuurlijk ook het schilderij an sich) heeft schrijvers, wetenschappers en filmmakers over de hele wereld geïnspireerd en doet dat nog steeds. Toen kort geleden bekend werd dat het gestolen paneel hoogstwaarschijnlijk in het bezit is van een vooraanstaande Gentse familie en dus wellicht weer boven water komt binnenkort, was de internationale pers in rep en roer. Wat was hiervan waar? Hoe kon niemand dit eerder hebben geweten? En: hoe kan ervoor gezorgd worden dat het paneel weer veilig op zijn plek terechtkomt, links onderaan het veelluik?

Een lange adem
Volgens geschiedkundige en parlementslid Paul de Ridder, die op de proppen kwam met het nieuws over het gestolen paneel, wordt er al jaren onderhandeld met de familie. Deze zou echter haar goede naam niet willen verliezen en bang zijn voor strafvervolging. De Ridder hoopt met zijn nieuws de druk op te voeren, zodat de familie straks uit eigen beweging het gestolen paneel teruggeeft aan het Bisdom Gent. Tot die tijd is het afwachten, speculeren en fantaseren geblazen.

Degene die denkt dat Het Lam Gods – behalve het gestolen paneel – door de loop van de tijd onveranderd is gebleven, heeft het mis. Het schilderij overleefde de Beeldenstorm, de Franse Revolutie en twee wereldoorlogen ternauwernood. Het ‘ontkwam’ vervolgens aan een brand, enkele losse panelen werden doorverkocht en in 1894 werden er zelfs zes doormidden gezaagd. In 1945 werd het volledige veelluik door de geallieerden in de zoutmijn van Altaussee (Oostenrijk) gevonden en vervolgens volledig gerestaureerd.

Mystiek en meesterschap
Tegenwoordig hangt het veelbesproken veelluik in de Sint-Baafskathedraal achter kogelvrij glas, met een kopie van De rechtvaardige rechters links onderaan. Dat het om een kopie gaat, is overigens nauwelijks te zien en het doet bovendien niets af aan de prachtige kleuren en bijzondere, soms tegenstrijdige symboliek die het schilderij kenmerken.

Zo is de Jezusfiguur in het midden misschien wel geen echte Jezus. Met zijn prachtige, rode mantel en zijn kroon, verbeeldt hij eerder God zelve. De op hem wijzende vinger van Johannes de Doper aan de rechterkant en de plaatsing tussen deze en moeder Maria, wijzen wel weer op een Jezusfiguur. De mystiek is niet van de lucht, zo blijkt.

Ook het feit dat de stralen van de heilige geest (de witte duif bovenin) zowel over de gelovigen als de ongelovigen schijnen, spreekt tot de verbeelding – evenals de waardige uitwerking van de toch verstoten Adam en Eva (vermoedelijk door Hubert van Eyk). Verder is er natuurlijk genoeg te genieten op dit veelluik: de hemelse kleur blauw van Maria’s gewaad, de precieze verbeelding van de muzikanten, de rangschikking van de figuren, de 42 soorten bloemen ‘verstopt’ op het schilderij…Mystiek en meesterschap gaan hand in hand bij de gebroeders Van Eyk en dat is bijzonder.

Gebroeders?
Daphne-LamGods-KathedraalJohannis (of Jan) van Eyk is geboren tussen 1390 en 1400 en heeft heel veel schilderijen op zijn naam staan. Zijn oudere broer Hubert heeft mogelijk helemaal niet bestaan. Sommige kenners beweren echter dat Hubert weliswaar weinig geschilderd heeft (hij schilderde waarschijnlijk Adam en Eva op Het Lam Gods) maar dat zijn werk toch een homogeen geheel vormt – wat zijn bestaan moet verzekeren. We kunnen in ieder geval met zekerheid stellen dat Jan van Eyk heeft bestaan en dat hij in dienst is geweest van Philip de Goede, de hertog van Bourgondië. Ook heeft hij gereisd door Portugal en Spanje, alvorens zich in 1432 aan Het LamGods te wagen. Daarnaast heeft hij nog zo’n twaalf grote schilderwerken gemaakt, herkenbaar aan zijn signering.

Jan van Eyk had een grote kennis van wiskunde, geometrie, anatomie en theologie en daarnaast – zoals gebruikelijk in de Middeleeuwen –  wist hij ook veel van occulte wetenschappen als alchemie en oriëntaalse filosofie. Wat hem bijzonder maakte, is dat hij deze kennis allemaal wist te integreren in zijn schilderwerken. Daarmee is hij een soort Leonardo da Vinci, een uomo universale van de vijftiende eeuw; iemand die goddelijke en universele kennis in zijn werk verenigt.

Het geheim van de schilder
De kwaliteiten van Van Eyk liggen volgens kenners zowel op het expressieve vlak als op het materieel-technische vlak. Van Eyk zou de eerste schilder zijn die expressieve, gedachtevolle gezichten wist te schilderen: gezichten die echt met de kijker communiceren. Ook was hij volgens de vroege kunsthistoricus Giorgio Vasari de eerste olieverfschilder. Hoewel dat niet klopt, voegde Van Eyk wel een soort wonderolie aan zijn verf toe, die ervoor zorgde dat deze sneller droogde, een transparante uitstraling had en het kunstwerk goed fixeerde. Later gold zowel de bijzondere portretkunst als de verfsoort van Van Eyk als voorbeeld voor andere schilders. Welke essentiële olie de schilder gebruikte, is echter nooit bekend geworden. Laten we dat het geheim van de schilder noemen.

Een schilder (of twee schilders) die 600 jaar na dato nog zovelen weet te intrigeren met zijn verheven figuren, is bijzonder. Dat blijkt ook uit dit veelzeggende citaat over zijn werk: “For him, mystery is an everyday event, and holiness descends from heaven on a world which, for a time, remains in a state of redemption.”

Beeld: Wikimedia Commons en Wikimedia Commons

Share

Daphne Jager

Daphne (1987) is van jongs af aan een echte lettervreter. Maar liever nog dan dat ze de boeken in duikt, is ze zélf een open boek – en dan vooral op papier. Gedichten, essays, verhalen en songteksten: ze is in meerdere genres actief en deelt haar schrijfsels graag met anderen. Ze studeerde Nederlandse taal en cultuur en verdiepte zich in het werk van Vlaamse reuzen Stefan Hertmans en Patricia de Martelaere. Momenteel is ze redactiemedewerker bij Campingspecialist ACSI. Andere passies zijn muziek maken, de natuur en tekenen. Voor Nadelunch.com zal ze de diepte ingaan met reportages over uiteenlopende onderwerpen.