Bij het woord feminisme denken veel mensen aan jaren 70-beelden in zwart-wit met hordes vrouwen die hun bh’s verbranden en leuzen op hun buik schrijven. Men denkt aan mannenhaters, aan vrouwen in hoge posities, aan bitches.
Vraag een gemiddelde vrouw hoe ze denkt over feminisme. De kans is groot dat ze zal zeggen dat ze geen feminist is, maar dat ze wel een voorstander is van gelijkwaardigheid. Hier ben ik het wel mee eens, maar waarom zijn we zo bang voor het woord feminisme? Wat betekent het feminisme tegenwoordig eigenlijk? Is het anders dan veertig jaar geleden, of zijn we in feite minder opgeschoten dan we zelf denken?
Ten eerste: ik ben niet gek. Het feminisme heeft wel degelijk veel invloed gehad. Tegenwoordig is het normaal dat vrouwen een studie volgen en werken, dat ze de pil slikken en zelf kunnen bepalen wanneer ze een kind krijgen. Vrouwen zijn in de Nederlandse maatschappij vrijwel gelijkwaardig aan mannen wat betreft kansen. In theorie dan. Zo verdienen mannen nog steeds meer in dezelfde functies en worden vrouwen nog steeds geacht minder of helemaal niet meer te gaan werken als er kinderen komen. Tot overmaat van ramp wordt kinderopvang steeds duurder. Ik ga niet verder in op deze serieuze feiten, maar houd het graag een beetje luchtiger. Zo kun je in de moderne mediacultuur, zoals in popmuziek, tv-series, films en computerspellen, merken dat het feminisme nog een lange weg te gaan heeft.
Feminisme in de 21ste eeuw: Feminist Frequency
Op het YouTube-kanaal Feminist Frequency van Anita Sarkeesian worden representaties van vrouwen, genderrelaties en stereotypen in moderne cultuur aan de kaak gesteld.
Anita maakt YouTube-filmpjes waarin ze een bepaalde film, reclame of tv-serie onder de loep neemt en beschrijft in termen van genderrelaties. Haar beste serie is naar mijn mening de Tropes versus Women-serie. Een troop is een herkenbaar patroon in een verhaal of een herkenbaar aspect van een personage dat informatie verschaft aan de kijker. Volgens Anita zijn enkele veelvoorkomende tropen die ze tegenkomt in tv-series en films gebaseerd op stereotypen die behoorlijk beledigend zijn jegens vrouwen.
Smurfette Principle: voorbeeld van een beroemd cliché
Een bekende troop die Anita bespreekt is het Smurfette Principle. Dit houdt in dat je in films en series, die gericht zijn op een gemengd publiek, nauwelijks vrouwelijke personages tegenkomt die behoren tot de hoofdrolspelers. Dit komt volgens Anita vaak voor in kinderprogramma’s als De Muppetshow en natuurlijk De Smurfen. Binnen het vredige groepje smurfjes is welgesteld één vrouw te vinden: de Smurfin.
Wat is eigenlijk het probleem van het Smurfette Principle? Vrouwelijke karakters worden vaak erg stereotype neergezet. Zo is Smurfin een gesmurfde clichéseksbom met lang, blond haar, zwoele blik en hoge hakken. Daarnaast geven dergelijke programma’s een onderbewuste boodschap: het is normaal dat jongens de groep of zelfs de samenleving bepalen en dat meisjes maar een beetje meedoen. Toegegeven: ik had dit als zesjarige smurfliefhebster nooit opgemerkt. Ik vraag me ook af in hoeverre kinderen dit soort boodschappen daadwerkelijk oppikken.
Anita heeft een serie gemaakt van maar liefst zes verschillende tropen. Van sommige, zoals de Manic Pixie Dream Girl, had ik nog nooit gehoord. Confronterend was dat enkele van mijn lievelingsfilms (zoals Garden State) daartoe behoren. “Wat overdreven!”, zullen veel mensen zeggen, en ja, daar ben ik het soms mee eens. Wat hebben we hier aan voor het dagelijks leven? Het zijn toch ‘slechts’ films; het is allemaal niet echt!
Hollywood, doe er eens wat aan!
We kunnen onze kinderen heus nog wel onschuldig naar smurfen of muppets laten kijken. We mogen heus nog wel genieten van een clichématige, romantische film, of van Sex and the City. (Anita heeft een hekel aan Carrie Bradshaw, oeps.)
Naar mijn mening mogen we desalniettemin eens vaker onze wenkbrauwen fronsen wanneer we dergelijke tropen en clichés tegenkomen. Waarom is het voor Hollywood zo lastig om een interessant, vrouwelijk personage te bedenken terwijl wij tientallen interessante vrouwen om ons heen hebben? Waarom bestaan veel vrouwelijke personages in series en films alleen in relatie tot mannelijke personages? Hebben ze zelf geen leven, baan of interesses? Dat is in het echte leven toch ook niet zo?
Zo vertelt het Smurfette Principle ons niet dat we de smurfen moeten boycotten, maar dat het niet normaal is dat er vrijwel alleen mannelijke smurfen bestaan. Dat is niet ‘natuurlijk’, dat is een idee geweest van iemand die vrouwelijke personages minder belangrijk vond.
Het is nog niet klaar
Feminisme, we zijn er wat mij betreft nog niet klaar mee. Ik kies voor een subtielere doch alerte vorm: mijn bh houd ik aan, maar mijn ogen en oren zijn gespitst op alles wat ik van Anita heb geleerd. We hoeven er geen genoegen mee te nemen dat het feminisme niet meer nodig is. Het is nog steeds nodig dat we enerzijds waarderen wat er al is bereikt en dat we anderzijds in de gaten houden wat er nog ontbreekt.
Ik noem mezelf nog steeds een voorzichtige feminist. Eentje die wel mascara draagt en haar benen scheert (hoe bedoel je: clichématig?), maar die geen genoegen neemt met stompzinnige stereotypen. Hollywood en Hillywood, open eens je ogen, kijk eens rond; er is genoeg stof tot nadenken, stof tot herstellen, stof tot het maken van ontzettend leuke series en films zonder al te veel vrouwonvriendelijke clichés. Kortom: tijd voor meer creativiteit.
Beeld: Flickr.com/Morning theft en stock.xchng/Lamprinh.
Sophie
Sophie is geboren aan het eind van het mooie jaar 1987. Nu, bijna 25 jaar later, is ze een van de nieuwsjagers en wetenschappers bij Nadelunch. Daarvoor heeft ze Nederlandse taal & cultuur gestudeerd en is ze gespecialiseerd in heel erg oude boeken. Hoe meer ze stinken, hoe beter. Ze heeft tevens een eigen blog, desopheelste.blogspot.com, en schrijft over alles. Daarnaast leest ze graag, gaat ze hardlopen, koken en schilderen en heeft ze momenteel honderd verschillende baantjes: van huiswerkbegeleiding geven tot schoonmaken bij ouderen. Ze zal voor Nadelunch schrijven over actualiteiten rondom onderwijs en literatuur en over literatuur in wetenschappelijke zin.
Het feminisme is nog niet klaar, omdat het nooit een taak voor de vrouwen is geweest. Het zijn juist mannen die moeten leren ruimte te geven. Nu zie je vooral dat vrouwen mannen geïmiteerd hebben en hard gevochten hebben om in mannelijke stramienen toegelaten te worden. In plaats daarvan had de economie/werkomgeving/regering/etc. vrouwelijker moet worden door bijvoorbeeld piramide- en andere machtsstructuren aan te passen en kwaliteit op andere manieren te meten.
Wat een prettig stuk! Ik heb een hekel aan feministen die vinden dat de vrouw beter is dan de man (want dan streef je je doel ver, mijlenver voorbij), maar ook aan mensen die er raar van opkijken dat er zo weinig topvrouwen zijn in technische sectoren, of die het raar vinden dat een vrouw graag thuis wil blijven als ze kinderen krijgt. Het is net alsof je moet kiezen tussen twee kwaden: women rule all, of women rule nothing. Mannen zijn niet hetzelfde als vrouwen en vice versa, maar dat betekent ook dat de een niet per definitie beter is dan de ander (wel in sommige gevallen). Afijn, ik typ alweer een heel essay.
Je hebt het mooi gezegd en lekker subtiel in de groep gegooid.
Wist je trouwens dat het een mythe is, van die verbrande BH’s? Komt door een actie van Amerikaanse feministes bij de verkiezing van Miss America ’68. Zij maakten een “freedom trash can” waarin ze vanalles gooiden wat symbool stond voor opgelegde schoonheidsnormen: hoge hakken, make-up en een bh dus. Er is echter geen vuur aan te pas gekomen. Er wordt dus ook een link gelegd met het verbranden van ‘draft cards’: de oproep tot legerdienst van de dienstweigeraars …
Wat grappig, dat wist ik helemaal niet! Maar het verbranden van BH’s nu juist zo’n cliché geworden waaraan mensen denken bij het woord feminisme.
Dat is dus een probleem! Feminisme heeft gewoon een heel slechte PR.
Dank je voor je reactie! Ik begrijp je helemaal. Wat mij betreft is de kern van het feminisme dat je gewoon kunt doen wat je wil, of dat nu studeren of voor de kinderen zorgen is. Het is alleen zo irritant dat veel mensen meteen zo heftig reageren als je iets ‘feministisch’ zegt, en dan heb ik het ook over hoogopgeleide vriendinnen met een goede baan. Ik bedoel, dat we gelijkwaardige rechten hebben wil nog niet zeggen dat we dan maar maar alle andere vrouwonvriendelijke dingen om ons heen moeten pikken.
Erg leuk stuk! Ik vraag me ook altijd af waarom het vrouwen zo tegenstaat feministisch te zijn. Het is niets meer dan het streven naar gelijkwaardigheid. Heb zelf een aantal jaar terug mijn scriptie geschreven over stereotypen in kindertekenfilms, dus ben erg benieuwd naar de filmpjes van anita. :)
Leuk stuk! Wat betreft de smurfen: ik zag dat vroeger toch heel anders, namelijk dat smurfin heel speciaal was en door alle smurfenmannen werd aanbeden.. :P
Het is altijd goed als het feminisme besproken wordt. Als we het dan toch over PR hebben: slechte publiciteit is ook publiciteit (ja, en een open deur is toch ook een deur). Daarom ben ik sowieso blij met dit stukje. Een toevoeging die ik graag zou willen maken is dat gelijkheidsdenken niet meer het enige hoofdmotief is van hedendaagse feministische onderzoeken. Het gaat juist meer en meer om verschil. Mannen en vrouwen, mannen en mannen en vrouwen en vrouwen zijn niet hetzelfde. De verschillen moeten niet worden uitgevlakt, in tegendeel: ze moeten juist worden uitgelicht. Verschil is iets positiefs en niet iets om bang voor te zijn.