Zo’n tien jaar geleden zat ik met een stel vrienden in het park. Ik had net een nieuwe telefoon, inclusief nieuw telefoonnummer. “Echt een gemakkelijk nummer, bijna helemaal groen!”, zei ik. Ik werd raar aangekeken. “Groen met wit, eigenlijk”, voegde ik nog toe.

Dit was nog voor de tijd van de milieuvriendelijke betekenis van groen, dus dat kon ik niet bedoelen. Mijn vrienden vonden mijn uitspraak raar – “Waar heb jij het nou weer over?”. Ik vond het raar dat ze niet reageerden. “Je weet wel, verschillende cijfers hebben toch verschillende kleuren?” Geen reactie. “En letters ook! Sommige cijfers of letters zijn groen, andere rood. Sommige zijn donker, andere licht.” Gefrustreerd liet ik mijn telefoonnummer zien. “Kijk! De 3, 6 en 9 zijn groen! En de 0 en 1 zijn wit! Ja, ik weet wel dat de inkt zwart is, maar die kleuren zie je er toch bij?” Blijkbaar niet. Voor mij was het zo logisch als wat, maar ik liet het voor wat het was.

Synesthesie
Een aantal jaar later las ik in de Cosmopolitan – of all magazines – dat dit fenomeen synesthesie wordt genoemd. Ha, zie je, er was een naam voor! Synesthesie is een vermenging van de zintuigen, las ik. Simpel gezegd: een prikkel in het ene zintuig geeft een prikkel in een ander zintuig. De vorm die ik heb heet specifiek letter-kleursynesthesie, of grafeem-kleursynesthesie. Bij deze vorm ervaar je kleuren bij het zien van cijfers en letters.

Ik begon over het fenomeen te lezen en bekeek vele filmpjes, want internet bleek vol met informatie over synesthesie te staan. Aan wetenschappelijke en populair-wetenschappelijke literatuur geen gebrek. Ik dacht erover na. Zou het hierdoor komen dat ik zo goed telefoonnummers en namen kon onthouden? Zo dacht ik bijvoorbeeld vaak dingen als: het telefoonnummer van die persoon met die rode naam is in het begin groen en daarna bruin.

Een spikkel goud
Dat moesten we testen! Ik stelde aan mijn bachelorscriptiebegeleider voor een onderzoek te doen naar het leren van nieuwe woorden door mensen met en zonder synesthesie. Mensen met synesthesie kennen een extra kenmerk toe aan een nieuw woord: een kleur. Kunnen ze daardoor beter nieuwe onzinwoorden onthouden? Het onderzoek wees inderdaad in die richting, maar de resultaten waren helaas net niet significant*, waarschijnlijk door een te kleine steekproef**.

Onderdeel van het onderzoek was een vragenlijst om te kijken welke kleur proefpersonen associeerden met letters. De mensen in de controlegroep, zonder synesthesie, snapten de vraag niet, of vulden ‘zwart’ in. De synestheten daarentegen gaven hele specifieke en uitgebreide antwoorden. Zo schreef iemand over de ‘k’: een heel diepe kleur donkerblauw, met rechtsboven een spikkel goud. Drie maanden later gaf die persoon hetzelfde antwoord op de vraag, dus het was consistent. Als je ooit een van mijn columns hebt gelezen, kun je wel raden hoe blij ik werd van zulke taaluitingen.

Vier
Synesthesie is verweven in mijn leven. Ik onthoud rode namen en blauwe woorden. Collega’s testen regelmatig of ik elke keer dezelfde kleur noem als ze vragen welke kleur een bepaalde letter heeft. Ik doe mee aan MRI- en MEG-onderzoeken naar hoe synesthesie in de hersenen werkt. Ik vind sommige namen niet mooi, omdat de kleur ervan niet mooi is. Een vriendin is zo gefascineerd door mijn synesthesie dat ze al mijn andere eigenaardigheden probeert te linken aan het fenomeen***.

Ik vind het vervelend als er in beschrijvingen van synesthesie een bepaalde kleur genoemd wordt bij een cijfer of letter. Iedereen heeft namelijk zijn eigen kleuren: een cijfer dat voor de één rood is, kan voor de ander groen zijn.

“Zal ik een stukje schrijven over synesthesie?”, vroeg ik aan onze hoofdredactrice, met een korte uitleg over het hoe en wat. “Leuk idee,” schreef ze terug, “en vier is trouwens groen. Wat jij?” Nee!

Binnenkort dus een stuk over synesthesie voor de rubriek Wetenschap. Wat zijn de kenmerken van synesthesie en welke vormen zijn er? Hoe ontstaat het, hoe werkt het in de hersenen en is synesthesie aan te leren (antwoord: nee)? Hoe veel mensen – en wat voor mensen – hebben eigenlijk synesthesie?

Voor nu de vraag: welke kleur heeft vier voor jou?

________________________
* Dat betekent dat we niet met zekerheid kunnen zeggen dat de resultaten niet op toeval berusten.

** Een steekproef is een deel van de totale populatie, omdat je om praktische redenen niet de hele populatie (bijvoorbeeld alle Nederlandstalige synestheten) in je onderzoek op kunt nemen.

*** Tja, psycholinguïstische onderzoekers, hè.

Beeld:  Flickr.com/wheredidyoubuythat.com en Flickr.com/jlz.

Merel

Merel (1986) is psycholinguïste. Als promovenda onderzoekt ze de beginnende geletterdheid van kleuters en doceert ze academische vaardigheden aan eerstejaarsstudenten. Hiervoor studeerde ze Nederlandse Taal en Cultuur en Theater-, Film- en Literatuurwetenschappen in Antwerpen en Cognitieve Neurowetenschappen in Nijmegen. Ze bedrijft wetenschap op pumps, schrijft over taalpathologie en kindertaal, loopt ‘hard’, naait rokken en reist regelmatig met de trein. Hierdoor komt ze vaak taal in het wild tegen, waar ze vervolgens uitgebreid over mijmert: voer voor haar wekelijkse Nadelunch-column. Ook schrijft ze voor Nadelunch over wetenschap en promoveren.

Merel heeft 51 artikelen geschreven.